Της Κωνσταντίνας Ζάνου
Το ομολογώ. Κι εγώ μερικές φορές υποκύπτω στη συνήθεια να αντιμετωπίζω κάποιους ανθρώπους ως «αόρατους». Η επιλεκτικότητα της όρασής μου οξύνεται ιδιαίτερα σε περιόδους διακοπών και ανεμελιάς. Όπως το προηγούμενο καλοκαίρι. Που πέρασα κάποιες μέρες σε ξενοδοχείο του Πρωταρά και απορροφημένη από την προσπάθεια να εξασφαλίσω τη χαλάρωσή μου, δεν έβλεπα πως γύρω μου κάποιοι άνθρωποι, στο σύνολό τους μετανάστες, δούλευαν ασταμάτητα χωρίς ούτε μια στιγμή ανάπαυσης. Δεν διερωτήθηκα τότε – ίσως και επίτηδες, για να μην ταράξω την πολύτιμη γαλήνη μου – από πού έρχονται αυτοί οι άνθρωποι, τι φέρουν μαζί τους, τι συνθήκες συνάντησαν στην Κύπρο, τι όνειρα έχουν για το μέλλον. Με λίγα λόγια, επέλεξα να μην τους βλέπω. Τους κατέστησα αόρατους για να μπορέσω απερίσπαστα να απολαύσω τις διακοπές μου.
Εκ των υστέρων ντράπηκα. Λες και το σύμπαν συνωμότησε τελευταία για να μου υποδείξει το μέγεθος του σφάλματός μου. Μια σειρά αλλεπάλληλων και, κατά τα άλλα, τυχαίων γεγονότων με έθεσαν αντιμέτωπη με τη συνείδησή μου. Πρώτα ήταν η ανακάλυψη εκ μέρους μου μιας εξαιρετικής κυπριακής ταινίας, του «Kalabush» (σενάριο Άδωνη Φλωρίδη και σκηνοθεσία του ίδιου και του Θεόδωρου Νικολαΐδη, 2002), η οποία καταπιάνεται με την ιστορία ενός παράνομου μετανάστη που τον ξεβράζει κατά λάθος η θάλασσα στις ακτές της Λεμεσού. Έπειτα, μια δεύτερη, πιο πρόσφατη ταινία ήρθε να συμπληρώσει την εικόνα: «Ο Παράδεισος στη Δύση» του Κώστα Γαβρά (2009) εξιστορεί την οδύσσεια ενός λαθρομετανάστη που ονειρεύεται να φτάσει στο Παρίσι, για να ανακαλύψει τελικά πως είχε βασίσει το ταξίδι του πάνω σε κούφιες ελπίδες.
Στη συνέχεια, ένα αφιέρωμα της εκπομπής «Έρευνα» του Παύλου Τσίμα (MEGA Ελλάδος, 10/2/2009: «Ο Κώστας Γαβράς συναντά την Κωνσταντίνα Κούνεβα») με έφερε στα βήματα της Κωνσταντίνας Κούνεβα και μου θύμισε την περίπτωση της μετανάστριας αυτής από την Βουλγαρία, που διεκδίκησε τα συνδικαλιστικά δικαιώματα των συναδέλφων της, οι οποίες δούλευαν, όπως αυτή, καθαρίστριες στον Ηλεκτρικό Σιδηρόδρομο της περιοχής Αθηνών. Αποτέλεσμα της συνδικαλιστικής της δράσης ήταν η «παραδειγματική τιμωρία» της τον περασμένο Δεκέμβριο με μια δολοφονική επίθεση με βιτριόλι, από την οποία αγωνίζεται ακόμη να επιβιώσει.
Έπειτα, είχα μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση με τον φίλο μου Γρηγόρη Ιωάννου, ο οποίος μελετά το ζήτημα των εργασιακών σχέσεων στην Κύπρο. Ο Γρηγόρης με διαφώτισε πάνω σε διάφορα θέματα, άγνωστα προηγουμένως σε μένα: Πως οι εποχιακοί μετανάστες, που στελεχώνουν την τουριστική μας βιομηχανία (ιδιαίτερα στις περιοχές του Πρωταρά και της Αγίας Νάπας) δουλεύουν κάτω από άθλιες συνθήκες. Πως δεν εξασφαλίζονται συνήθως από κανενός είδους συμβόλαιο εργασίας. Πως οι εργοδότες τους (στην «καλή» θέληση των οποίων έγκειται το ποσό της πληρωμής τους) τους αναγκάζουν να δουλεύουν ασταμάτητα έξι μέρες τη βδομάδα για 9-10 ώρες τη μέρα (σε μια περίπτωση, μάλιστα, μια αλλοδαπή υπάλληλος ξενοδοχείου λιποθύμησε μετά από 18 μέρες συνεχούς εξαντλητικής εργασίας), πως τους στοιβάζουν σε άθλια δωμάτια όπου διαμένουν τέσσερεις-τέσσερεις και πως η διατροφή που τους υπόσχονται είναι και κακής ποιότητας και ανεπαρκής. Και βέβαια αποτρέπονται απειλητικά από το να συμμετάσχουν σε οποιαδήποτε συνδικαλιστική δραστηριότητα.
Το τελικό χτύπημα στη συνείδησή μου το δέχτηκα, όμως, την προηγούμενη εβδομάδα, όταν παρακολούθησα στην τηλεόραση την «επιχείρηση σκούπα» της κυπριακής αστυνομίας στην περιοχή της παλιάς Λευκωσίας. Όταν είδα τον τρόπο με τον οποίο οι αστυνομικοί μας εισέβαλλαν στα «σπίτια», τρομοκρατούσαν, συλλάμβαναν, περνούσαν χειροπέδες και τσουβάλιαζαν σε αστυνομικές κλούβες, υπό την ηδονιστική παρακολούθηση της τηλεοπτικής κάμερας, τους «μελαμψούς» κυρίως κατοίκους της πόλης μου (η συντριπτική πλειοψηφία των οποίων, όπως αποδείχθηκε εκ των υστέρων, διαμένουν νόμιμα στην Κύπρο).
Και ντράπηκα. Ντράπηκα για την αστυνομία μας και για τον Υπουργό Δικαιοσύνης. Ντράπηκα για την Αριστερή μας κυβέρνηση, που δεν έπαυσε από τα καθήκοντά τους αμέσως, χωρίς δεύτερη κουβέντα, τους εγκεφάλους της ανεύθυνης και εξευτελιστικής αυτής επιχείρησης. Ντράπηκα για τον εαυτό μου που συνήθισα να βλέπω κάποιους ανθρώπους μόνο όταν αυτοί «απειλούν» την υποτιθέμενη μου ασφάλεια. Ντράπηκα, τέλος, για όλους εμάς, που επιλέγουμε να μετατρέπουμε τους κατά τα άλλα «αόρατους» αυτούς ανθρώπους σε «ηδονιστικό αντικείμενο» προς τέρψιν των ξενοφοβικών μας αισθημάτων. Σε όλους αυτούς τους μετανάστες, λοιπόν, απολογούμαι. Τέλος, νιώθω υποχρέωση να απολογηθώ προς τους δεκάδες στενούς μου συγγενείς και σε όσους άλλους Κύπριους βίωσαν τα ίδια πράγματα στην Αγγλία, την Αμερική, την Αυστραλία και αλλού, μόλις πριν από μισό αιώνα.
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 4/10/2009
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Καθημερινη (εκδοση Κυπρου). Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Καθημερινη (εκδοση Κυπρου). Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Άδοξα τέλη
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
«Και τι φρικτή η μέρα που ενδίδεις
(η μέρα που αφέθηκες κι ενδίδεις),
και φεύγεις οδοιπόρος για τα Σούσα,
και πιαίνεις στον μονάρχην Αρταξέρξη»
Κωνσταντίνος Καβάφης, «Η Σατραπεία»
Διαβάζοντας πρόσφατα, στο βιβλίο του Μακάριου Δρουσιώτη «Δυο Απόπειρες και μια Δολοφονία» (Λευκωσία, 2009), τα περί ζωής και θανάτου του Πολύκαρπου Γιωρκάτζη, προβληματίστηκα – ανάμεσα σε άλλα – και για το θέμα του άδοξου τέλους «ένδοξων» ανδρών. Η θλιβερή κατάληξη του άλλοτε παντοδύναμου Υπουργού Εσωτερικών και Άμυνας, και συγκεκριμένα η εικόνα του νεκρού σώματός του να κείτεται σαν πεταμένο σκουπίδι στο χωράφι όπου επέλεξαν οι πρώην φίλοι και συνεργοί του να τον δολοφονήσουν, μου έφερε στο νου μια σειρά ανάλογων περιπτώσεων από την ελληνική ιστορία.
Η πιο γνωστή ιστορία «άδοξου τέλους» από την κλασική αρχαιότητα είναι αυτή που αναφέρεται στον Αθηναίο στρατηγό Θεμιστοκλή (527-461 π.Χ.). Ο άλλοτε κραταιός πολιτικός και ένδοξος ήρωας του Μαραθώνα και της Σαλαμίνας, εξοστρακίστηκε από τους συμπολίτες του το 471 π.Χ., ως αποτέλεσμα της υπερβολικής δύναμης και υπεροψίας που είχε αποκτήσει. Έζησε για κάποιο διάστημα ως εξόριστος στο Άργος και μετά στους Μολοσσούς, ώσπου ανακηρύχθηκε επίσημα από τους Αθηναίους ως προδότης και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Ελλάδα. Κατέφυγε τελικά στην αυλή του Πέρση βασιλιά Αρταξέρξη. Έμαθε περσικά και έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του υπηρετώντας τον τέως εχθρό του. Φημολογείται πως ο θάνατος του προήλθε από αυτοκτονία.
Γνωστή είναι επίσης και η ιστορία του Αθηναίου στρατηγού και πολιτικού Αλκιβιάδη (450-404 π.Χ.). Ο φιλόδοξος πρωταγωνιστής του Πελοποννησιακού Πολέμου και της Σικελικής εκστρατείας κατηγορήθηκε για τον ακρωτηριασμό των αγαλμάτων του Ερμή και, για ν’ αποφύγει τη δίκη, συνήψε τελικά συμμαχία με τους εχθρούς του Σπαρτιάτες και, με τη βοήθεια επιπλέον του Πέρση σατράπη Τισσαφέρνη, στράφηκε εναντίον της πατρίδας του. Ο θάνατος τον βρήκε κάπου στη Φρυγία, ενώ υπερασπιζόταν την οικία του βασιλιά Αρταξέρξη από δολοφόνους.
Αλλά και η νεώτερη ελληνική ιστορία έχει να παρουσιάσει δείγματα άδοξου τέλους ένδοξων ζωών. Παροιμιώδες αυτό του Οδυσσέα Ανδρούτσου. Πώς πέθανε ο ήρωας της Γραβιάς; Φοβούμενος την ανερχόμενη δύναμη του πρώην πρωτοπαλίκαρου και καλύτερου του φίλου, Γιάννη Γκούρα, αποφάσισε, το 1822, να συμμαχήσει με τους Τούρκους και να στραφεί εναντίον της επανάστασης. Συνελήφθη όμως από τους άντρες του Γκούρα και φυλακίστηκε στον πύργο της Ακρόπολης. Ο Μπάμπης Άννινος, ο οποίος συνέγραψε την «Απολογία του Οδυσσέα Ανδρούτσου» (1925), περιγράφει με εξαιρετική παραστατικότητα την μεταφορά του άλλοτε ένδοξου άνδρα στην Ακρόπολη: «Ο ήρως της Γραβιάς, εις την πόλιν, ης εχρημάτισεν αρχηγός και προστάστης και εις ην ωνειροπόλησεν εν τη οργή του να εισέλθη θριαμβευτικώς ως αμείλικτος τιμωρός, εισήλθεν απεναντίας σιδηροδέσμιος, κατησχυμμένος και συντετριμμένος υπό τας ύβρεις και τους εμπτυσμούς του όχλου, οικτρόν σύντριμμα καταπεσσόντος μεγαλείου!». Το σώμα του Ανδρούτσου βρέθηκε τελικά να κείτεται νεκρό στους βράχους κάτω από τον ναό της Απτέρου Νίκης, απ’ όπου τον έριξαν οι εχθροί του αφού πρώτα τον στραγγάλισαν.
«Αληθώς, τινών των επιφανών ανδρών η τύχη παρουσιάζει ενίοτε τοιαύτας τραγικώς αλλοκότους μεταστροφάς», μας λέει ο Άννινος. Να είναι τυχαίο άραγε αυτό; Ο ίδιος αποδίδει το άδοξο τέλος του Ανδρούτσου στα ατίθασα πάθη και στο φθόνο του, όπως και «στας γνωστάς περί το σκευωρείν έξεις του». Ο Θουκυδίδης, από την άλλη, αναλύοντας την περίπτωση του Αλκιβιάδη, αναφέρεται στον υπέρμετρο πλούτο και τη φιλοδοξία του, στην υπεροψία και τον εγωισμό του. Τα χαρακτηριστικά αυτά συνοψίζει ο αρχαίος ιστορικός με την λέξη «παρανομία»: το να δίνει, δηλαδή, κανείς την εντύπωση πως είναι πέρα από τα συνηθισμένα και παραδεχτά (VI 15.4). Υπό το φως της θουκυδίδειας σοφίας ας αναλογιστούμε, λοιπόν, και τις δικές μας μικρές περιπτώσεις «ένδοξων» ανδρών με άδοξα τέλη.
Υ.Γ. Κι αφού μιλάμε για άδοξους θανάτους, μήπως ξέρετε πώς πέθανε η Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα; Μια μέρα του 1825, κι ενώ ζούσε στις Σπέτσες, βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα γείτονα, τον Χριστόδουλο Κούτση, ο οποίος την κατηγορούσε ότι ο γιός της έκλεψε κι ατίμασε την κόρη του. Στην προσπάθεια της να υπερασπίσει την τιμή του γιού της (και με τη θρυλική της, φαντάζομαι, αθυροστομία), η Μπουμπουλίνα βρέθηκε με μια σφαίρα στο κεφάλι. Ατυχής παρά άδοξος, θα έλεγα, ο θάνατός της.
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 27/9/2009
«Και τι φρικτή η μέρα που ενδίδεις
(η μέρα που αφέθηκες κι ενδίδεις),
και φεύγεις οδοιπόρος για τα Σούσα,
και πιαίνεις στον μονάρχην Αρταξέρξη»
Κωνσταντίνος Καβάφης, «Η Σατραπεία»
Διαβάζοντας πρόσφατα, στο βιβλίο του Μακάριου Δρουσιώτη «Δυο Απόπειρες και μια Δολοφονία» (Λευκωσία, 2009), τα περί ζωής και θανάτου του Πολύκαρπου Γιωρκάτζη, προβληματίστηκα – ανάμεσα σε άλλα – και για το θέμα του άδοξου τέλους «ένδοξων» ανδρών. Η θλιβερή κατάληξη του άλλοτε παντοδύναμου Υπουργού Εσωτερικών και Άμυνας, και συγκεκριμένα η εικόνα του νεκρού σώματός του να κείτεται σαν πεταμένο σκουπίδι στο χωράφι όπου επέλεξαν οι πρώην φίλοι και συνεργοί του να τον δολοφονήσουν, μου έφερε στο νου μια σειρά ανάλογων περιπτώσεων από την ελληνική ιστορία.
Η πιο γνωστή ιστορία «άδοξου τέλους» από την κλασική αρχαιότητα είναι αυτή που αναφέρεται στον Αθηναίο στρατηγό Θεμιστοκλή (527-461 π.Χ.). Ο άλλοτε κραταιός πολιτικός και ένδοξος ήρωας του Μαραθώνα και της Σαλαμίνας, εξοστρακίστηκε από τους συμπολίτες του το 471 π.Χ., ως αποτέλεσμα της υπερβολικής δύναμης και υπεροψίας που είχε αποκτήσει. Έζησε για κάποιο διάστημα ως εξόριστος στο Άργος και μετά στους Μολοσσούς, ώσπου ανακηρύχθηκε επίσημα από τους Αθηναίους ως προδότης και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Ελλάδα. Κατέφυγε τελικά στην αυλή του Πέρση βασιλιά Αρταξέρξη. Έμαθε περσικά και έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του υπηρετώντας τον τέως εχθρό του. Φημολογείται πως ο θάνατος του προήλθε από αυτοκτονία.
Γνωστή είναι επίσης και η ιστορία του Αθηναίου στρατηγού και πολιτικού Αλκιβιάδη (450-404 π.Χ.). Ο φιλόδοξος πρωταγωνιστής του Πελοποννησιακού Πολέμου και της Σικελικής εκστρατείας κατηγορήθηκε για τον ακρωτηριασμό των αγαλμάτων του Ερμή και, για ν’ αποφύγει τη δίκη, συνήψε τελικά συμμαχία με τους εχθρούς του Σπαρτιάτες και, με τη βοήθεια επιπλέον του Πέρση σατράπη Τισσαφέρνη, στράφηκε εναντίον της πατρίδας του. Ο θάνατος τον βρήκε κάπου στη Φρυγία, ενώ υπερασπιζόταν την οικία του βασιλιά Αρταξέρξη από δολοφόνους.
Αλλά και η νεώτερη ελληνική ιστορία έχει να παρουσιάσει δείγματα άδοξου τέλους ένδοξων ζωών. Παροιμιώδες αυτό του Οδυσσέα Ανδρούτσου. Πώς πέθανε ο ήρωας της Γραβιάς; Φοβούμενος την ανερχόμενη δύναμη του πρώην πρωτοπαλίκαρου και καλύτερου του φίλου, Γιάννη Γκούρα, αποφάσισε, το 1822, να συμμαχήσει με τους Τούρκους και να στραφεί εναντίον της επανάστασης. Συνελήφθη όμως από τους άντρες του Γκούρα και φυλακίστηκε στον πύργο της Ακρόπολης. Ο Μπάμπης Άννινος, ο οποίος συνέγραψε την «Απολογία του Οδυσσέα Ανδρούτσου» (1925), περιγράφει με εξαιρετική παραστατικότητα την μεταφορά του άλλοτε ένδοξου άνδρα στην Ακρόπολη: «Ο ήρως της Γραβιάς, εις την πόλιν, ης εχρημάτισεν αρχηγός και προστάστης και εις ην ωνειροπόλησεν εν τη οργή του να εισέλθη θριαμβευτικώς ως αμείλικτος τιμωρός, εισήλθεν απεναντίας σιδηροδέσμιος, κατησχυμμένος και συντετριμμένος υπό τας ύβρεις και τους εμπτυσμούς του όχλου, οικτρόν σύντριμμα καταπεσσόντος μεγαλείου!». Το σώμα του Ανδρούτσου βρέθηκε τελικά να κείτεται νεκρό στους βράχους κάτω από τον ναό της Απτέρου Νίκης, απ’ όπου τον έριξαν οι εχθροί του αφού πρώτα τον στραγγάλισαν.
«Αληθώς, τινών των επιφανών ανδρών η τύχη παρουσιάζει ενίοτε τοιαύτας τραγικώς αλλοκότους μεταστροφάς», μας λέει ο Άννινος. Να είναι τυχαίο άραγε αυτό; Ο ίδιος αποδίδει το άδοξο τέλος του Ανδρούτσου στα ατίθασα πάθη και στο φθόνο του, όπως και «στας γνωστάς περί το σκευωρείν έξεις του». Ο Θουκυδίδης, από την άλλη, αναλύοντας την περίπτωση του Αλκιβιάδη, αναφέρεται στον υπέρμετρο πλούτο και τη φιλοδοξία του, στην υπεροψία και τον εγωισμό του. Τα χαρακτηριστικά αυτά συνοψίζει ο αρχαίος ιστορικός με την λέξη «παρανομία»: το να δίνει, δηλαδή, κανείς την εντύπωση πως είναι πέρα από τα συνηθισμένα και παραδεχτά (VI 15.4). Υπό το φως της θουκυδίδειας σοφίας ας αναλογιστούμε, λοιπόν, και τις δικές μας μικρές περιπτώσεις «ένδοξων» ανδρών με άδοξα τέλη.
Υ.Γ. Κι αφού μιλάμε για άδοξους θανάτους, μήπως ξέρετε πώς πέθανε η Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα; Μια μέρα του 1825, κι ενώ ζούσε στις Σπέτσες, βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα γείτονα, τον Χριστόδουλο Κούτση, ο οποίος την κατηγορούσε ότι ο γιός της έκλεψε κι ατίμασε την κόρη του. Στην προσπάθεια της να υπερασπίσει την τιμή του γιού της (και με τη θρυλική της, φαντάζομαι, αθυροστομία), η Μπουμπουλίνα βρέθηκε με μια σφαίρα στο κεφάλι. Ατυχής παρά άδοξος, θα έλεγα, ο θάνατός της.
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 27/9/2009
Μακάβριες Εξισώσεις
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
Ο Michel Foucault, στο κλασικό πλέον άρθρο του «Τι είναι ένας συγγραφέας;» («Qu’est-ce-qu’un auter?», Gallimard, Paris, 1994), υποστηρίζει πως δεν έχει τόση σημασία το «ποιος λέει κάτι», παρά το «τι λέγεται» και υπό ποιες συνθήκες «αυτό το κάτι που λέγεται» γεννιέται, στέφεται με επιτυχία και μετατρέπεται σταδιακά σε κοινό τόπο, αποκτά, δηλαδή, τη δική του ρητορική αυτονομία και συστηματικότητα.
Σ’ αυτό λοιπόν το πλαίσιο, θα ήθελα να εξετάσω τις απαρχές ενός ρητορικού σχήματος που τυγχάνει ευρείας διάδοσης στον τόπο μας. Το ρητορικό (και, επομένως, βαθιά ιδεολογικό) αυτό σκαρίφημα έχει ως εξής: όταν μιλούμε για τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν από Ελληνοκύπριους εναντίον Τουρκοκυπρίων (κυρίως κατά την περίοδο ’63-’67, αλλά και το 1974) σημαίνει πως «εξισώνουμε» τα «ελάχιστα εγκλήματα που διέπραξαν κάποιοι ελαχιστότατοι αδέσποτοι ανθρωπόμορφοι Ε/κ εγκληματίες σε βάρος αθώων αμάχων Τ/κ» με τα «μαζικά και συστηματικά εγκλήματα πολέμου που η Τουρκία, διά των στρατευμάτων της, διέπραξε και διαπράττει στην Κύπρο» (δειγματοληπτικά αποσπάσματα από ένα άρθρο, το οποίο θεωρώ αντιπροσωπευτικό εκατοντάδων άλλων άρθρων και δηλώσεων που υιοθετούν την ίδια προσέγγιση).
Ας εξετάσουμε τώρα υπό ποιες συνθήκες γεννήθηκε το ρητορικό αυτό σχήμα της «εξίσωσης». Μια πρόχειρη έρευνα, μου κατέδειξε ότι πρόκειται για σχετικά πρόσφατη επινόηση. Νομίζω πως αρχίζει να εμφανίζεται συστηματικά, από τον Μάρτιο του 2007 και εξής, στις στήλες κάποιων ακροδεξιών ή, εν πάση περιπτώσει, ακραία συντηρητικών εφημερίδων. Έκτοτε, έχει μετατραπεί σχεδόν σε «κοινό τόπο» και έχει εισχωρήσει στην επιχειρηματολογία της μεγαλύτερης πλειοψηφίας των δημοσιογράφων, των πολιτικών, αλλά και των απλών πολιτών. Γιατί όμως εμφανίζεται τότε;
Το 2007 ήταν μια σημαδιακή χρονιά στην πορεία αυτοσυνειδησίας της ε/κ κοινότητας. Η επαναδραστηριοποίηση της Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων (ΔΕΑ) άρχισε σταδιακά, από τον Ιούλιο του 2007 και εξής, να αποκαλύπτει μια όψη της ιστορίας που τρόμαζε πολλούς από μας. Οι εκταφές λειψάνων Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων που αγνοούνταν από το ’63-’64 και από το ’74 μας καλούσε να αντιμετωπίσουμε μια απλή αλήθεια, που για λόγους εθνικής προστασίας, κρατούσαμε για χρόνια βαθύτατα θαμμένη: ότι, δηλαδή, εγκλήματα δεν διέπραξαν μόνο οι Τουρκοκύπριοι και ο τουρκικός στρατός, αλλά και οι Ελληνοκύπριοι. Ολοένα και περισσότερα λείψανα Τουρκοκυπρίων ξεπρόβαλλαν από πηγάδια και μαζικούς τάφους, διεκδικώντας τη δική τους θέση στην ιστορία. Η ε/κ κοινωνία αναγκάστηκε τότε να εισέλθει σε μια περίοδο ενδοσκόπησης σε σχέση με το παρελθόν της. Άρχισαν να ακούγονται δυνατότερα πράγματα τα οποία μέχρι τότε μονάχα ψιθυριστά μπορούσαν να ειπωθούν. Έτσι, εκών άκων, αρχίσαμε να μιλάμε για τις «αλήθειες των άλλων» και για το δικό μας μερίδιο ευθύνης στην τύχη αυτού του τόπου. Μπήκαμε, δηλαδή, σε μια διαδικασία αυτοσυνειδησίας, η οποία πόρρω απέχει, βέβαια, από την ολοκλήρωση.
Κανείς απ’ όσους τόλμησαν και τολμούν να μιλήσουν για τα «αμίλητα» δεν αναφέρθηκε ποτέ σε «ζυγαριές καταστροφής» και «εξισώσεις εγκλημάτων». Οι θάνατοι, εξάλλου, δεν ζυγίζονται όπως τα πορτοκάλια. Ούτε υπόκεινται σε σύγκριση. Το επιχείρημα της «εξίσωσης» γεννήθηκε ακριβώς απ’ όσους αντιστέκονταν σε ό,τι έβλεπαν να ξεδιπλώνεται μπροστά τους ως μια άλλη εκδοχή της ιστορίας. Από όσους, δηλαδή, εκλάμβαναν και εκλαμβάνουν την ιστορική ενδοσκόπηση ως μια αόριστη απειλή.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, σαν από αμυντικό ένστικτο, οι κοινωνίες τείνουν να μεταθέτουν την ευθύνη σε κάποια «μεμονωμένα εξτρεμιστικά στοιχεία», σε άτομα που κατά κάποιο τρόπο αποτελούν «εξαίρεση» από την ιστορική πορεία της υπόλοιπης κοινωνίας. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυτής της αμυντικής στάσης αποτελεί η Γερμανία στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Η αρχική αντίδρασή της γερμανικής κοινωνίας στο σοκ που υπέστη από την αποκάλυψη του ολοκαυτώματος ήταν να αποδώσει τα πάντα στο «μεμονωμένο», «εξω-ιστορικό» και «εξαιρετικό δαιμόνιο» του Χίτλερ. Χρειάστηκαν γύρω στα τριάντα χρόνια για να μπορέσει η γερμανική κοινωνία να αποδεχτεί την οργανική σχέση που υπήρχε ανάμεσα στον Χίτλερ, την ναζιστική ελίτ και την κοινωνία ως σύνολο, και ακόμη πιο πολλά για να αναγνωρίσει ως «ευθύνη», όχι μόνο την διάπραξη και απόκρυψη των εγκλημάτων αυτών από τους άμεσα αναμεμειγμένους, αλλά ακόμα κι αυτή την αδιαφορία ή τη σιωπή της ευρύτερης κοινωνίας.
Ποιος ξέρει πόσα χρόνια θα χρειαστούν στην Κύπρο για να μπορέσουν να λεχθούν δυνατά όσα ακόμα ψιθυρίζονται για τη σχέση των «εξτρεμιστικών ομάδων» με το ίδιο το κράτος αλλά και την ευρύτερη κοινωνία, θεωρώντας την «συνυπεύθυνη» τόσο για την ιδεολογική της υποστήριξη όσο και για την παρασιώπηση ή την αδιαφορία της; (Και μην μου πείτε πως «συγκρίνω» τα ναζιστικά εγκλήματα με τα δικά μας. Αναφέρομαι στις πορείες ιστορικής αυτοσυνειδησίας των κοινωνιών και όχι στο μέγεθος των εγκλημάτων. Όπως είπαμε, τα εγκλήματα εναντίον ανθρώπινων ζωών είναι μια απόλυτη και μη συγκρίσιμη πραγματικότητα).
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 20/9/2009
Ο Michel Foucault, στο κλασικό πλέον άρθρο του «Τι είναι ένας συγγραφέας;» («Qu’est-ce-qu’un auter?», Gallimard, Paris, 1994), υποστηρίζει πως δεν έχει τόση σημασία το «ποιος λέει κάτι», παρά το «τι λέγεται» και υπό ποιες συνθήκες «αυτό το κάτι που λέγεται» γεννιέται, στέφεται με επιτυχία και μετατρέπεται σταδιακά σε κοινό τόπο, αποκτά, δηλαδή, τη δική του ρητορική αυτονομία και συστηματικότητα.
Σ’ αυτό λοιπόν το πλαίσιο, θα ήθελα να εξετάσω τις απαρχές ενός ρητορικού σχήματος που τυγχάνει ευρείας διάδοσης στον τόπο μας. Το ρητορικό (και, επομένως, βαθιά ιδεολογικό) αυτό σκαρίφημα έχει ως εξής: όταν μιλούμε για τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν από Ελληνοκύπριους εναντίον Τουρκοκυπρίων (κυρίως κατά την περίοδο ’63-’67, αλλά και το 1974) σημαίνει πως «εξισώνουμε» τα «ελάχιστα εγκλήματα που διέπραξαν κάποιοι ελαχιστότατοι αδέσποτοι ανθρωπόμορφοι Ε/κ εγκληματίες σε βάρος αθώων αμάχων Τ/κ» με τα «μαζικά και συστηματικά εγκλήματα πολέμου που η Τουρκία, διά των στρατευμάτων της, διέπραξε και διαπράττει στην Κύπρο» (δειγματοληπτικά αποσπάσματα από ένα άρθρο, το οποίο θεωρώ αντιπροσωπευτικό εκατοντάδων άλλων άρθρων και δηλώσεων που υιοθετούν την ίδια προσέγγιση).
Ας εξετάσουμε τώρα υπό ποιες συνθήκες γεννήθηκε το ρητορικό αυτό σχήμα της «εξίσωσης». Μια πρόχειρη έρευνα, μου κατέδειξε ότι πρόκειται για σχετικά πρόσφατη επινόηση. Νομίζω πως αρχίζει να εμφανίζεται συστηματικά, από τον Μάρτιο του 2007 και εξής, στις στήλες κάποιων ακροδεξιών ή, εν πάση περιπτώσει, ακραία συντηρητικών εφημερίδων. Έκτοτε, έχει μετατραπεί σχεδόν σε «κοινό τόπο» και έχει εισχωρήσει στην επιχειρηματολογία της μεγαλύτερης πλειοψηφίας των δημοσιογράφων, των πολιτικών, αλλά και των απλών πολιτών. Γιατί όμως εμφανίζεται τότε;
Το 2007 ήταν μια σημαδιακή χρονιά στην πορεία αυτοσυνειδησίας της ε/κ κοινότητας. Η επαναδραστηριοποίηση της Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων (ΔΕΑ) άρχισε σταδιακά, από τον Ιούλιο του 2007 και εξής, να αποκαλύπτει μια όψη της ιστορίας που τρόμαζε πολλούς από μας. Οι εκταφές λειψάνων Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων που αγνοούνταν από το ’63-’64 και από το ’74 μας καλούσε να αντιμετωπίσουμε μια απλή αλήθεια, που για λόγους εθνικής προστασίας, κρατούσαμε για χρόνια βαθύτατα θαμμένη: ότι, δηλαδή, εγκλήματα δεν διέπραξαν μόνο οι Τουρκοκύπριοι και ο τουρκικός στρατός, αλλά και οι Ελληνοκύπριοι. Ολοένα και περισσότερα λείψανα Τουρκοκυπρίων ξεπρόβαλλαν από πηγάδια και μαζικούς τάφους, διεκδικώντας τη δική τους θέση στην ιστορία. Η ε/κ κοινωνία αναγκάστηκε τότε να εισέλθει σε μια περίοδο ενδοσκόπησης σε σχέση με το παρελθόν της. Άρχισαν να ακούγονται δυνατότερα πράγματα τα οποία μέχρι τότε μονάχα ψιθυριστά μπορούσαν να ειπωθούν. Έτσι, εκών άκων, αρχίσαμε να μιλάμε για τις «αλήθειες των άλλων» και για το δικό μας μερίδιο ευθύνης στην τύχη αυτού του τόπου. Μπήκαμε, δηλαδή, σε μια διαδικασία αυτοσυνειδησίας, η οποία πόρρω απέχει, βέβαια, από την ολοκλήρωση.
Κανείς απ’ όσους τόλμησαν και τολμούν να μιλήσουν για τα «αμίλητα» δεν αναφέρθηκε ποτέ σε «ζυγαριές καταστροφής» και «εξισώσεις εγκλημάτων». Οι θάνατοι, εξάλλου, δεν ζυγίζονται όπως τα πορτοκάλια. Ούτε υπόκεινται σε σύγκριση. Το επιχείρημα της «εξίσωσης» γεννήθηκε ακριβώς απ’ όσους αντιστέκονταν σε ό,τι έβλεπαν να ξεδιπλώνεται μπροστά τους ως μια άλλη εκδοχή της ιστορίας. Από όσους, δηλαδή, εκλάμβαναν και εκλαμβάνουν την ιστορική ενδοσκόπηση ως μια αόριστη απειλή.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, σαν από αμυντικό ένστικτο, οι κοινωνίες τείνουν να μεταθέτουν την ευθύνη σε κάποια «μεμονωμένα εξτρεμιστικά στοιχεία», σε άτομα που κατά κάποιο τρόπο αποτελούν «εξαίρεση» από την ιστορική πορεία της υπόλοιπης κοινωνίας. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυτής της αμυντικής στάσης αποτελεί η Γερμανία στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Η αρχική αντίδρασή της γερμανικής κοινωνίας στο σοκ που υπέστη από την αποκάλυψη του ολοκαυτώματος ήταν να αποδώσει τα πάντα στο «μεμονωμένο», «εξω-ιστορικό» και «εξαιρετικό δαιμόνιο» του Χίτλερ. Χρειάστηκαν γύρω στα τριάντα χρόνια για να μπορέσει η γερμανική κοινωνία να αποδεχτεί την οργανική σχέση που υπήρχε ανάμεσα στον Χίτλερ, την ναζιστική ελίτ και την κοινωνία ως σύνολο, και ακόμη πιο πολλά για να αναγνωρίσει ως «ευθύνη», όχι μόνο την διάπραξη και απόκρυψη των εγκλημάτων αυτών από τους άμεσα αναμεμειγμένους, αλλά ακόμα κι αυτή την αδιαφορία ή τη σιωπή της ευρύτερης κοινωνίας.
Ποιος ξέρει πόσα χρόνια θα χρειαστούν στην Κύπρο για να μπορέσουν να λεχθούν δυνατά όσα ακόμα ψιθυρίζονται για τη σχέση των «εξτρεμιστικών ομάδων» με το ίδιο το κράτος αλλά και την ευρύτερη κοινωνία, θεωρώντας την «συνυπεύθυνη» τόσο για την ιδεολογική της υποστήριξη όσο και για την παρασιώπηση ή την αδιαφορία της; (Και μην μου πείτε πως «συγκρίνω» τα ναζιστικά εγκλήματα με τα δικά μας. Αναφέρομαι στις πορείες ιστορικής αυτοσυνειδησίας των κοινωνιών και όχι στο μέγεθος των εγκλημάτων. Όπως είπαμε, τα εγκλήματα εναντίον ανθρώπινων ζωών είναι μια απόλυτη και μη συγκρίσιμη πραγματικότητα).
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 20/9/2009
Εμείς θέλουμε λύση;
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
«Οι Τούρκοι είναι Τούρκοι»
Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Χρυσόστομος Β’ (Αύγουστος 2009)
Τώρα που πέρασαν κάποιες μέρες, νομίζω πως μπορούμε να ανασυστήσουμε με μεγαλύτερη νηφαλιότητα τα γεγονότα που οδήγησαν στο «φιάσκο Λιμνίτη» και να εξετάσουμε, υπό το πρίσμα μιας απόστασης, τα ερωτήματα που γεννάει αυτή η υπόθεση.
Σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, το καζάνι είχε αρχίσει να βράζει ήδη από τα τέλη Αυγούστου. Μια βδομάδα περίπου πριν από τη γιορτή του Αγίου Μάμαντος και εν όψει του αιτήματος των κατοίκων της περιοχής Τηλλυρίας να μεταβούν για προσκύνημα εκείνη τη μέρα στον κατεχόμενο ναό του Αγίου μέσω του οδοφράγματος του Λιμνίτη, κάποιοι είχαν αρχίσει να ασχολούνται προκαταβολικά με το θέμα. Ήδη στις 29 και 31 Αυγούστου, η εφημερίδα «Σημερινή» δημοσίευε ολοσέλιδα και «προφητικά» ρεπορτάζ για την υπόθεση. Στο πρώτο δήλωνε ότι «οι Τούρκοι προβάλλουν απαιτήσεις για να δυσκολέψουν τη μετάβαση στον Άγιο Μάμαντα στη Μόρφου» και παρέθετε τα παράπονα του κοινοτάρχη Κάτω Πύργου Τηλλυρίας. Ο ευφάνταστος κοινοτάρχης (μετά προφανώς «Θείας» ή «κομματικής» υποδείξεως) σκέφτηκε να θέσει το ζήτημα ως εξής: αφού «τα 72 λεωφορεία των Τούρκων γεμάτα Τουρκοκύπριους μουτζαχίντ και εποίκους επισκέφθηκαν τα Κόκκινα την αποφράδα μέρα του βομβαρδισμού της Τηλλυρίας, για να πανηγυρίσουν για τη νίκη τους, χωρίς να τους ελέγξει κανένας», και μάλιστα χωρίς «να πουν ένα ευχαριστώ», γιατί «τώρα, που πρόκειται για προσκυνηματική εκδρομή Ελληνοκυπρίων, προβάλλονται προσκόμματα»; Τα «προσκόμματα» στα οποία αναφερόταν ο κοινοτάρχης αφορούσαν την απαίτηση του κατοχικού καθεστώτος για ονομαστικό κατάλογο των προσκυνητών στα αγγλικά και στον οποίο θα αναγράφονταν οι αριθμοί ταυτοτήτων όσων ενδιαφέρονταν να μεταβούν στα κατεχόμενα. Κάτι, δηλαδή, που από το 2003 και εξής γίνεται, είτε μας αρέσει είτε όχι, σε όλα τα σημεία διέλευσης προς τα κατεχόμενα.
Μετά από δυο μέρες, η τοποθέτηση του κοινοτάρχη μεταδόθηκε από το κεντρικό δελτίο ειδήσεων του ΡΙΚ, για ν’ απορριφθεί αμέσως μετά από τον Προεδρικό Επίτροπο, ο οποίος τόνισε πως τέτοιου είδους συμφωνία (δηλαδή να περάσουν οι Ε/κ προσκυνητές χωρίς έλεγχο, ως αντάλλαγμα για τη μετάβαση των Τ/κ στα Κόκκινα) δεν είχε γίνει ποτέ με την άλλη πλευρά. Παρ’ όλα αυτά, στο ίδιο δελτίο, ο πρόεδρος της ΕΔΕΚ Γιαννάκης Ομήρου δήλωσε με αποφασιστικότητα: «Αν οι Τούρκοι ζητήσουν είτε ταυτότητες, είτε να κατεβάσουν τους προσκυνητές από τα λεωφορεία, πρέπει να ακυρωθεί η μετάβαση». Συνάμα, τις προκαταβολικές ανησυχίες τους εξέφρασαν οι εκπρόσωποι του ΔΗΚΟ, του ΕΥΡΩΚΟ και των Οικολόγων, οι οποίοι προειδοποίησαν πως «πρέπει όλοι να σκεφτούμε ποιες θα είναι οι συνέπειες αν με τις οποιεσδήποτε αποφάσεις μας αναβαθμίζουμε το κατοχικό καθεστώς».
Από τη χορωδία δεν μπορούσε βεβαίως να λείψει ο Αρχιεπίσκοπος, ο οποίος, σε τέτοιες περιπτώσεις, επιδεικνύει ένα εξαιρετικό χάρισμα: Θέλεις λόγω έλλειψης διπλωματικότητας, θέλεις λόγω αφέλειας, θέλεις λόγω υπερβάλλοντος λαϊκισμού, ο Αρχιεπίσκοπος καταφέρνει να εκφράσει με πιο «λαϊκό» και «ενστικτώδη» τρόπο όλα όσα οι παραπάνω δεν τολμούν να εκστομίσουν από το φόβο μιας κακώς νοούμενης «πολιτικής ορθότητας». Έτσι, την ίδια εκείνη μέρα (και, υπενθυμίζω, τέσσερεις μέρες πριν από τη γιορτή του Αγίου Μάμαντος) ακούσαμε δια του στόματος του (τόσο στο προαναφερθέν δελτίο του ΡΙΚ, όσο και στο προαναφερθέν δημοσίευμα της «Σημερινής») τα εξής: «Εμείς ποτέ δεν πιστέψαμε πως θα άνοιγε το οδόφραγμα του Λιμνίτη… Οι Τούρκοι είναι Τούρκοι, για 35 ολόκληρα χρόνια δεν έχουν κάνει πίσω ούτε πόντο… Ουδέποτε πίστεψα στη λεγόμενη “καλή θέληση” των Τούρκων… Γι αυτό να προσέξουμε μη δούμε την πατρίδα μας τουρκοποιημένη».
Διερωτώμαι λοιπόν: η κυβέρνηση δεν είχε αντιληφθεί όλο αυτό το προκαταβολικό πανηγύρι εθνικής έξαρσης; Δεν είχε φανταστεί πως το παραμικρό λάθος στα ονόματα των προσκυνητών θα έδινε αφορμή στο κατοχικό καθεστώς να προβεί σε προκλητικές επιδείξεις εξουσίας; Δεν έβλεπε ξεκάθαρα πως αυτό το λάθος και οι συνέπειές του, θα φούντωνε ακόμα πιο πολύ τους ήδη φουντωμένους «πατριώτες» μας; Γιατί λοιπόν έλειπε από τη διαδικασία; Γιατί δεν έστειλε κάποιους λειτουργούς να ελέγξουν τα ονόματα των επιβατών των λεωφορείων και άφησε τη δουλειά αυτή σε κάποιους ανεύθυνους τοπικούς παράγοντες, στις προδιατεθειμένες αρνητικά τοπικές αρχές και, εν τέλει, στο κατοχικό καθεστώς; Γιατί δεν μερίμνησε με εξαιρετική σχολαστικότητα για την ομαλή διεξαγωγή της μετάβασης, προσπαθώντας πάση θυσία να διαφυλάξει το καλό κλίμα, μέσα στο οποίο υποτίθεται ότι θα έπρεπε να ξεκινήσει ο β’ γύρος των συνομιλιών;
Το να ρίχνουμε όλες τις ευθύνες στους «απέναντι» και εύκολο είναι και βολικό. Εντάξει, δεκτό, οι «απέναντι» δεν έδειξαν με το επεισόδιο αυτό πως έχουν ιδιαίτερη διάθεση για λύση. Εμείς όμως; Εμείς έχουμε; Ρωτώ τον καθένα από σας και περιμένω μια ειλικρινή, έστω σιωπηρή, απάντηση: Εμείς θέλουμε λύση;
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 13/9/2009
«Οι Τούρκοι είναι Τούρκοι»
Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Χρυσόστομος Β’ (Αύγουστος 2009)
Τώρα που πέρασαν κάποιες μέρες, νομίζω πως μπορούμε να ανασυστήσουμε με μεγαλύτερη νηφαλιότητα τα γεγονότα που οδήγησαν στο «φιάσκο Λιμνίτη» και να εξετάσουμε, υπό το πρίσμα μιας απόστασης, τα ερωτήματα που γεννάει αυτή η υπόθεση.
Σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, το καζάνι είχε αρχίσει να βράζει ήδη από τα τέλη Αυγούστου. Μια βδομάδα περίπου πριν από τη γιορτή του Αγίου Μάμαντος και εν όψει του αιτήματος των κατοίκων της περιοχής Τηλλυρίας να μεταβούν για προσκύνημα εκείνη τη μέρα στον κατεχόμενο ναό του Αγίου μέσω του οδοφράγματος του Λιμνίτη, κάποιοι είχαν αρχίσει να ασχολούνται προκαταβολικά με το θέμα. Ήδη στις 29 και 31 Αυγούστου, η εφημερίδα «Σημερινή» δημοσίευε ολοσέλιδα και «προφητικά» ρεπορτάζ για την υπόθεση. Στο πρώτο δήλωνε ότι «οι Τούρκοι προβάλλουν απαιτήσεις για να δυσκολέψουν τη μετάβαση στον Άγιο Μάμαντα στη Μόρφου» και παρέθετε τα παράπονα του κοινοτάρχη Κάτω Πύργου Τηλλυρίας. Ο ευφάνταστος κοινοτάρχης (μετά προφανώς «Θείας» ή «κομματικής» υποδείξεως) σκέφτηκε να θέσει το ζήτημα ως εξής: αφού «τα 72 λεωφορεία των Τούρκων γεμάτα Τουρκοκύπριους μουτζαχίντ και εποίκους επισκέφθηκαν τα Κόκκινα την αποφράδα μέρα του βομβαρδισμού της Τηλλυρίας, για να πανηγυρίσουν για τη νίκη τους, χωρίς να τους ελέγξει κανένας», και μάλιστα χωρίς «να πουν ένα ευχαριστώ», γιατί «τώρα, που πρόκειται για προσκυνηματική εκδρομή Ελληνοκυπρίων, προβάλλονται προσκόμματα»; Τα «προσκόμματα» στα οποία αναφερόταν ο κοινοτάρχης αφορούσαν την απαίτηση του κατοχικού καθεστώτος για ονομαστικό κατάλογο των προσκυνητών στα αγγλικά και στον οποίο θα αναγράφονταν οι αριθμοί ταυτοτήτων όσων ενδιαφέρονταν να μεταβούν στα κατεχόμενα. Κάτι, δηλαδή, που από το 2003 και εξής γίνεται, είτε μας αρέσει είτε όχι, σε όλα τα σημεία διέλευσης προς τα κατεχόμενα.
Μετά από δυο μέρες, η τοποθέτηση του κοινοτάρχη μεταδόθηκε από το κεντρικό δελτίο ειδήσεων του ΡΙΚ, για ν’ απορριφθεί αμέσως μετά από τον Προεδρικό Επίτροπο, ο οποίος τόνισε πως τέτοιου είδους συμφωνία (δηλαδή να περάσουν οι Ε/κ προσκυνητές χωρίς έλεγχο, ως αντάλλαγμα για τη μετάβαση των Τ/κ στα Κόκκινα) δεν είχε γίνει ποτέ με την άλλη πλευρά. Παρ’ όλα αυτά, στο ίδιο δελτίο, ο πρόεδρος της ΕΔΕΚ Γιαννάκης Ομήρου δήλωσε με αποφασιστικότητα: «Αν οι Τούρκοι ζητήσουν είτε ταυτότητες, είτε να κατεβάσουν τους προσκυνητές από τα λεωφορεία, πρέπει να ακυρωθεί η μετάβαση». Συνάμα, τις προκαταβολικές ανησυχίες τους εξέφρασαν οι εκπρόσωποι του ΔΗΚΟ, του ΕΥΡΩΚΟ και των Οικολόγων, οι οποίοι προειδοποίησαν πως «πρέπει όλοι να σκεφτούμε ποιες θα είναι οι συνέπειες αν με τις οποιεσδήποτε αποφάσεις μας αναβαθμίζουμε το κατοχικό καθεστώς».
Από τη χορωδία δεν μπορούσε βεβαίως να λείψει ο Αρχιεπίσκοπος, ο οποίος, σε τέτοιες περιπτώσεις, επιδεικνύει ένα εξαιρετικό χάρισμα: Θέλεις λόγω έλλειψης διπλωματικότητας, θέλεις λόγω αφέλειας, θέλεις λόγω υπερβάλλοντος λαϊκισμού, ο Αρχιεπίσκοπος καταφέρνει να εκφράσει με πιο «λαϊκό» και «ενστικτώδη» τρόπο όλα όσα οι παραπάνω δεν τολμούν να εκστομίσουν από το φόβο μιας κακώς νοούμενης «πολιτικής ορθότητας». Έτσι, την ίδια εκείνη μέρα (και, υπενθυμίζω, τέσσερεις μέρες πριν από τη γιορτή του Αγίου Μάμαντος) ακούσαμε δια του στόματος του (τόσο στο προαναφερθέν δελτίο του ΡΙΚ, όσο και στο προαναφερθέν δημοσίευμα της «Σημερινής») τα εξής: «Εμείς ποτέ δεν πιστέψαμε πως θα άνοιγε το οδόφραγμα του Λιμνίτη… Οι Τούρκοι είναι Τούρκοι, για 35 ολόκληρα χρόνια δεν έχουν κάνει πίσω ούτε πόντο… Ουδέποτε πίστεψα στη λεγόμενη “καλή θέληση” των Τούρκων… Γι αυτό να προσέξουμε μη δούμε την πατρίδα μας τουρκοποιημένη».
Διερωτώμαι λοιπόν: η κυβέρνηση δεν είχε αντιληφθεί όλο αυτό το προκαταβολικό πανηγύρι εθνικής έξαρσης; Δεν είχε φανταστεί πως το παραμικρό λάθος στα ονόματα των προσκυνητών θα έδινε αφορμή στο κατοχικό καθεστώς να προβεί σε προκλητικές επιδείξεις εξουσίας; Δεν έβλεπε ξεκάθαρα πως αυτό το λάθος και οι συνέπειές του, θα φούντωνε ακόμα πιο πολύ τους ήδη φουντωμένους «πατριώτες» μας; Γιατί λοιπόν έλειπε από τη διαδικασία; Γιατί δεν έστειλε κάποιους λειτουργούς να ελέγξουν τα ονόματα των επιβατών των λεωφορείων και άφησε τη δουλειά αυτή σε κάποιους ανεύθυνους τοπικούς παράγοντες, στις προδιατεθειμένες αρνητικά τοπικές αρχές και, εν τέλει, στο κατοχικό καθεστώς; Γιατί δεν μερίμνησε με εξαιρετική σχολαστικότητα για την ομαλή διεξαγωγή της μετάβασης, προσπαθώντας πάση θυσία να διαφυλάξει το καλό κλίμα, μέσα στο οποίο υποτίθεται ότι θα έπρεπε να ξεκινήσει ο β’ γύρος των συνομιλιών;
Το να ρίχνουμε όλες τις ευθύνες στους «απέναντι» και εύκολο είναι και βολικό. Εντάξει, δεκτό, οι «απέναντι» δεν έδειξαν με το επεισόδιο αυτό πως έχουν ιδιαίτερη διάθεση για λύση. Εμείς όμως; Εμείς έχουμε; Ρωτώ τον καθένα από σας και περιμένω μια ειλικρινή, έστω σιωπηρή, απάντηση: Εμείς θέλουμε λύση;
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 13/9/2009
Ηθικός Μαζοχισμός
Της Κωνσταντίνα Ζάνου
«Εμείς δεν θέλουμε ούτε να ξεχάσουμε ούτε να θυμηθούμε ούτε να μάθουμε ούτε να γιατρευτούμε. Εμείς έχουμε πάθει μια μακροχρόνια φαγούρα από τις πληγές μας. Μας αρέσει, σαν τους λεπρούς, να ξυνόμαστε, να γδερνόμαστε. Έχουμε νευρολογική εξάρτηση από τις πληγές μας»
(Βασίλης Γκουρογιάννης, «Κόκκινο στην Πράσινη Γραμμή», Αθήνα, 2009)
Ανάμεσα στις ποικίλες διαστροφές της ελληνοκυπριακής κοινωνίας είναι και ο παρατεταμένος «ηθικός μαζοχισμός». Ο όρος δομήθηκε από τον Φρόυντ για να επεκτείνει την έννοια του μαζοχισμού πέρα από τη διαστροφή που έχει περιγραφεί από τους σεξολόγους. Με τον όρο αυτό ο Φρόυντ προσπαθεί να εξηγήσει την συμπεριφορά εκείνη κατά την οποία το κοινωνικό υποκείμενο αναζητεί για τον εαυτό του τη θέση του θύματος με σκοπό να δομήσει την ταυτότητά του. Στη διαδικασία αυτή, ο πόνος ανάγεται σε νομιμοποιητικό στοιχείο της ταυτότητας. Ο πόνος ερμηνεύεται, δηλαδή, για τους μαζοχιστές σαν απόδειξη της ύπαρξής τους.
Θα προσπαθήσω να γίνω πιο σαφής μέσα από την ανάλυση ενός παραδείγματος: Πρόσφατα ανακαλύφθηκαν σε ένα πηγάδι στο Τζιάος τα λείψανα των πέντε άτυχων εθνοφρουρών που, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, αφού συνελήφθησαν από τον τουρκικό στρατό, δολοφονήθηκαν στη συνέχεια από Τουρκοκύπριους παραστρατιωτικούς το 1974. Δεν είναι η πρώτη φορά που ανακαλύπτονται λείψανα ανθρώπων που μέχρι χθες θεωρούνταν αγνοούμενοι. Τα τελευταία χρόνια, η δράση της Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων (ΔΕΑ) έφερε στο φως και ταυτοποίησε με την μέθοδο του DNA τα οστά περίπου 128 Ελληνοκυπρίων και 44 Τουρκοκυπρίων, που η τύχη τους ήταν άγνωστη από το 1964 ή από το 1974. Το θέμα λοιπόν δεν αποτελεί από μόνο του «πρωτοφανή» είδηση. Στο βαθμό που αποτελεί είδηση, αυτή θα έπρεπε να συντονίζεται με τη δημοσιότητα που έλαβαν και οι υπόλοιπες 170 περίπου περιπτώσεις εκταφών λειψάνων. Διακρίσεις ανάμεσα σε νεκρούς δεν πρέπει να γίνονται.
Ωστόσο, το θέμα ανάχθηκε από τα ελληνοκυπριακά κανάλια (και ως εκ τούτου και από τα ελληνικά) ως κύριο. Για πάνω από μια βδομάδα η κοινή γνώμη βομβαρδιζόταν από ειδήσεις και πληροφορίες για τον τρόπο που διαπράχθηκε η δολοφονία, για τον χαρακτήρα των θυτών και των θυμάτων, για τα αισθήματα των οικογενειών των αγνοουμένων κ.ο.κ. Σε αυτά όλα προστέθηκε και η χορωδία των «πατριωτών» της πολιτικής και κάποιων «υπερευαίσθητων» εντύπων, που θυμήθηκαν, μετά από 35 χρόνια, να ζητήσουν την παραπομπή της Τουρκίας σε διεθνή δικαστήρια για εγκλήματα πολέμου. Με λίγα λόγια, στήθηκε γύρω από το περιστατικό μια ολόκληρη και εν πολλοίς – αν σκεφτεί κανείς τη δημοσιότητα που έλαβαν οι υπόλοιπες περιπτώσεις – αδικαιολόγητη επιχείρηση προβολής του πόνου. Η οδύνη των συγγενών, αντί να αντιμετωπισθεί με σεβασμό και με τη δέουσα διακριτικότητα, έγινε στόχος εκμετάλλευσης για την ανακίνηση συναισθήματος στην κοινή γνώμη. Εξάλλου, στην Κύπρο, όσο πιο πολύ προβάλλεται ο πόνος (ειδικά ο πόνος που συνδέεται με εθνικά θέματα), τόσο πιο πολύ ανεβαίνουν τα νούμερα τηλεθέασης.
Μια άλλη αποκάλυψη, ωστόσο, ήρθε να επιβεβαιώσει του λόγου το αληθές, την ύπαρξη, δηλαδή, στις ελληνοκυπριακές δομές εξουσίας ενός συστήματος αναπαραγωγής και διατήρησης του πόνου. Η είδηση (που έλαχε, βεβαίως, λιγότερης δημοσιότητας) αποκάλυψε πως ο ίδιος ο Τούρκος φωτογράφος που αποθανάτισε τους πέντε αιχμαλώτους στις τελευταίες στιγμές της ζωής τους, φωτογράφισε στη συνέχεια και τη σκηνή της ταφής των άτυχων στρατιωτών. Οι εν λόγω φωτογραφίες κατασχέθηκαν από Ελληνοκύπριους στρατιώτες και μεταφέρθηκαν στο ΓΕΕΦ μετά την σύλληψη του φωτογράφου. Εν μέσω πολέμου και καταστροφών, κάποιοι θεώρησαν τότε ότι θα μπορούσαν να βγάλουν λεφτά από αυτή την υπόθεση. Έτσι, πούλησαν τις φωτογραφίες στην εφημερίδα «Μάχη» του Νίκου Σαμψών, η οποία και τις δημοσίευσε. Υπάρχει όμως μια σημαντική όσο και μακάβρια λεπτομέρεια: Ποτέ δεν δημοσιεύτηκαν οι φωτογραφίες που παρουσίαζαν τους πέντε στρατιώτες ήδη νεκρούς. Παρά την ύπαρξη φωτογραφικών τεκμηρίων και παρά τις πολλαπλές καταθέσεις του Τούρκου φωτογράφου για τις σκηνές στις οποίες έγινε μάρτυρας, ποτέ δεν αποκαλύφθηκε στους συγγενείς πως οι αιχμάλωτοι είχαν τελικά δολοφονηθεί. Αντίθετα, η φωτογραφία που τους αποθανάτισε ακόμη ζωντανούς έτυχε υπερ-προβολής και ανήχθη σε σύμβολο της αναμονής και της ελπίδας των συγγενών αγνοουμένων για επιστροφή των αγαπημένων τους προσώπων. «Μας άφησαν στην άγνοια και μας χρησιμοποίησαν για προπαγανδιστικούς σκοπούς. Αυτό είναι το πιο τραγικό», δηλώνει σήμερα η αδελφή ενός από τους πέντε δολοφονηθέντες στρατιώτες. Όπως και τόσοι άλλοι, έτσι κι αυτή, έπεσε θύμα της στρατηγικής του «ηθικού μαζοχισμού» που μας επιβλήθηκε από τα άνω, με τη σιωπηρή βέβαια συναίνεσή μας, την τελευταία τουλάχιστον πεντηκονταετία.
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 6/9/2009
«Εμείς δεν θέλουμε ούτε να ξεχάσουμε ούτε να θυμηθούμε ούτε να μάθουμε ούτε να γιατρευτούμε. Εμείς έχουμε πάθει μια μακροχρόνια φαγούρα από τις πληγές μας. Μας αρέσει, σαν τους λεπρούς, να ξυνόμαστε, να γδερνόμαστε. Έχουμε νευρολογική εξάρτηση από τις πληγές μας»
(Βασίλης Γκουρογιάννης, «Κόκκινο στην Πράσινη Γραμμή», Αθήνα, 2009)
Ανάμεσα στις ποικίλες διαστροφές της ελληνοκυπριακής κοινωνίας είναι και ο παρατεταμένος «ηθικός μαζοχισμός». Ο όρος δομήθηκε από τον Φρόυντ για να επεκτείνει την έννοια του μαζοχισμού πέρα από τη διαστροφή που έχει περιγραφεί από τους σεξολόγους. Με τον όρο αυτό ο Φρόυντ προσπαθεί να εξηγήσει την συμπεριφορά εκείνη κατά την οποία το κοινωνικό υποκείμενο αναζητεί για τον εαυτό του τη θέση του θύματος με σκοπό να δομήσει την ταυτότητά του. Στη διαδικασία αυτή, ο πόνος ανάγεται σε νομιμοποιητικό στοιχείο της ταυτότητας. Ο πόνος ερμηνεύεται, δηλαδή, για τους μαζοχιστές σαν απόδειξη της ύπαρξής τους.
Θα προσπαθήσω να γίνω πιο σαφής μέσα από την ανάλυση ενός παραδείγματος: Πρόσφατα ανακαλύφθηκαν σε ένα πηγάδι στο Τζιάος τα λείψανα των πέντε άτυχων εθνοφρουρών που, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, αφού συνελήφθησαν από τον τουρκικό στρατό, δολοφονήθηκαν στη συνέχεια από Τουρκοκύπριους παραστρατιωτικούς το 1974. Δεν είναι η πρώτη φορά που ανακαλύπτονται λείψανα ανθρώπων που μέχρι χθες θεωρούνταν αγνοούμενοι. Τα τελευταία χρόνια, η δράση της Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων (ΔΕΑ) έφερε στο φως και ταυτοποίησε με την μέθοδο του DNA τα οστά περίπου 128 Ελληνοκυπρίων και 44 Τουρκοκυπρίων, που η τύχη τους ήταν άγνωστη από το 1964 ή από το 1974. Το θέμα λοιπόν δεν αποτελεί από μόνο του «πρωτοφανή» είδηση. Στο βαθμό που αποτελεί είδηση, αυτή θα έπρεπε να συντονίζεται με τη δημοσιότητα που έλαβαν και οι υπόλοιπες 170 περίπου περιπτώσεις εκταφών λειψάνων. Διακρίσεις ανάμεσα σε νεκρούς δεν πρέπει να γίνονται.
Ωστόσο, το θέμα ανάχθηκε από τα ελληνοκυπριακά κανάλια (και ως εκ τούτου και από τα ελληνικά) ως κύριο. Για πάνω από μια βδομάδα η κοινή γνώμη βομβαρδιζόταν από ειδήσεις και πληροφορίες για τον τρόπο που διαπράχθηκε η δολοφονία, για τον χαρακτήρα των θυτών και των θυμάτων, για τα αισθήματα των οικογενειών των αγνοουμένων κ.ο.κ. Σε αυτά όλα προστέθηκε και η χορωδία των «πατριωτών» της πολιτικής και κάποιων «υπερευαίσθητων» εντύπων, που θυμήθηκαν, μετά από 35 χρόνια, να ζητήσουν την παραπομπή της Τουρκίας σε διεθνή δικαστήρια για εγκλήματα πολέμου. Με λίγα λόγια, στήθηκε γύρω από το περιστατικό μια ολόκληρη και εν πολλοίς – αν σκεφτεί κανείς τη δημοσιότητα που έλαβαν οι υπόλοιπες περιπτώσεις – αδικαιολόγητη επιχείρηση προβολής του πόνου. Η οδύνη των συγγενών, αντί να αντιμετωπισθεί με σεβασμό και με τη δέουσα διακριτικότητα, έγινε στόχος εκμετάλλευσης για την ανακίνηση συναισθήματος στην κοινή γνώμη. Εξάλλου, στην Κύπρο, όσο πιο πολύ προβάλλεται ο πόνος (ειδικά ο πόνος που συνδέεται με εθνικά θέματα), τόσο πιο πολύ ανεβαίνουν τα νούμερα τηλεθέασης.
Μια άλλη αποκάλυψη, ωστόσο, ήρθε να επιβεβαιώσει του λόγου το αληθές, την ύπαρξη, δηλαδή, στις ελληνοκυπριακές δομές εξουσίας ενός συστήματος αναπαραγωγής και διατήρησης του πόνου. Η είδηση (που έλαχε, βεβαίως, λιγότερης δημοσιότητας) αποκάλυψε πως ο ίδιος ο Τούρκος φωτογράφος που αποθανάτισε τους πέντε αιχμαλώτους στις τελευταίες στιγμές της ζωής τους, φωτογράφισε στη συνέχεια και τη σκηνή της ταφής των άτυχων στρατιωτών. Οι εν λόγω φωτογραφίες κατασχέθηκαν από Ελληνοκύπριους στρατιώτες και μεταφέρθηκαν στο ΓΕΕΦ μετά την σύλληψη του φωτογράφου. Εν μέσω πολέμου και καταστροφών, κάποιοι θεώρησαν τότε ότι θα μπορούσαν να βγάλουν λεφτά από αυτή την υπόθεση. Έτσι, πούλησαν τις φωτογραφίες στην εφημερίδα «Μάχη» του Νίκου Σαμψών, η οποία και τις δημοσίευσε. Υπάρχει όμως μια σημαντική όσο και μακάβρια λεπτομέρεια: Ποτέ δεν δημοσιεύτηκαν οι φωτογραφίες που παρουσίαζαν τους πέντε στρατιώτες ήδη νεκρούς. Παρά την ύπαρξη φωτογραφικών τεκμηρίων και παρά τις πολλαπλές καταθέσεις του Τούρκου φωτογράφου για τις σκηνές στις οποίες έγινε μάρτυρας, ποτέ δεν αποκαλύφθηκε στους συγγενείς πως οι αιχμάλωτοι είχαν τελικά δολοφονηθεί. Αντίθετα, η φωτογραφία που τους αποθανάτισε ακόμη ζωντανούς έτυχε υπερ-προβολής και ανήχθη σε σύμβολο της αναμονής και της ελπίδας των συγγενών αγνοουμένων για επιστροφή των αγαπημένων τους προσώπων. «Μας άφησαν στην άγνοια και μας χρησιμοποίησαν για προπαγανδιστικούς σκοπούς. Αυτό είναι το πιο τραγικό», δηλώνει σήμερα η αδελφή ενός από τους πέντε δολοφονηθέντες στρατιώτες. Όπως και τόσοι άλλοι, έτσι κι αυτή, έπεσε θύμα της στρατηγικής του «ηθικού μαζοχισμού» που μας επιβλήθηκε από τα άνω, με τη σιωπηρή βέβαια συναίνεσή μας, την τελευταία τουλάχιστον πεντηκονταετία.
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 6/9/2009
Το «σύνοικο στοιχείο»
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
«Οι Μουσουλμάνοι της Κύπρου είναι απλώς μια μειονότητα με χαμηλό επίπεδο πολιτισμού». Αυτή την απάντηση έλαβε από τους εκπροσώπους της ελληνοκυπριακής κοινότητας ο Ουίνστον Τσόρτσιλ, όταν, το 1907, σε μια επίσκεψή του στην Κύπρο ως Υπουργός Αποικιών, ζήτησε από τους Ελληνοκύπριους να σεβαστούν τα συναισθήματα του μουσουλμανικού πληθυσμού στο νησί. Πάνω από ένας αιώνας πέρασε από τότε. Πόσο όμως άλλαξε η αντίληψή μας για τους «άλλους κατοίκους» της Κύπρου; Τι παραπάνω, τι διαφορετικό μάθαμε, όλα αυτά τα χρόνια, για το «σύνοικό» μας «στοιχείο»; Τι ξέρουμε, εν τέλει, για τους Τουρκοκύπριους;
Απάντηση στα ερωτήματα αυτά επιχειρεί τώρα να δώσει ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο. «Οι Τουρκοκύπριοι, η Τουρκία και το Κυπριακό», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαζήση (2009), φέρει την υπογραφή του γνωστού καθηγητή πολιτικών επιστημών στο Τμήμα Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου, Niyazi Kizilyürek. Το βιβλίο συγκεντρώνει μια σειρά παλαιότερων και πιο πρόσφατων άρθρων και ομιλιών του συγγραφέα, που καταπιάνονται τόσο με την ιστορία, την κοινωνικο-πολιτική υπόσταση και την πολιτισμική ταυτότητα της τουρκοκυπριακής κοινότητας, όσο και με τις αντιλήψεις που η «αντίθετη πλευρά», δηλαδή οι Ελληνοκύπριοι, διαμόρφωσε γι αυτήν.
Σύμφωνα, λοιπόν, με τον Kizilyürek, στη νεότερη ιστορία της Κύπρου, η επικρατούσα αντίληψη ανάμεσα στους Ελληνοκύπριους ήθελε να προσδιορίζει την τουρκοκυπριακή κοινότητα ως «μια απλή μειονότητα και αμελητέο στοιχείο». «Κι αυτό», επισημαίνει ο καθηγητής, «όχι μόνο στην ιστορική περίοδο κατά την οποία οι ίδιοι οι Τουρκοκύπριοι προσδιόριζαν τον εαυτό τους ως μειονότητα, αλλά και μετέπειτα, όταν ιδρύθηκε η Κυπριακή Δημοκρατία, ως δικοινοτικό κράτος, στη βάση της πολιτικής ισότητας των δύο εθνοτικών ομάδων».
Αυτή η αντίληψη, που επικρατούσε καθ’ όλη τη διάρκεια του α’ μισού του 20ου αιώνα, κλονίστηκε το 1960. Οι συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου, που οδήγησαν στην ανεξάρτητη Κυπριακή Δημοκρατία, μετέτρεψαν τους Τουρκοκύπριους από «αμελητέο στοιχείο» σε εθνικό εταίρο, σε μια «κοινότητα» που σύμφωνα με τις επικρατούσες ελληνοκυπριακές αντιλήψεις της εποχής, «είχε συμπράξει με τη βρετανική αποικιακή δύναμη και την Τουρκία με μοναδικό στόχο την αποτροπή της ένωσης με την Ελλάδα». Οι Συμφωνίες κρίθηκαν έτσι ως «άδικες» για την ελληνοκυπριακή πλευρά. Χαρακτηριστική της αντίληψης αυτής είναι και η φράση που συναντά κανείς στα φυλλάδια της μυστικής ένοπλης οργάνωσης Ακρίτας: «η βασική πολιτική γραμμή έναντι των Τούρκων παραμένει να κατανοήσουν ούτοι ότι δεν αποτελούν παρά μιαν απλή μειονότητα και ότι επομένως δεν δικαιούνται να έχουν τα υπερπρονόμια τα οποία σήμερον έχουν».
Μετά την τουρκική εισβολή το 1974, η αλλαγή συσχετισμού δυνάμεων ήταν τέτοια, που ανάγκασε τους Ελληνοκύπριους να αποδεχτούν, ίσως για πρώτη φορά στην ιστορία τους, την πολιτική ισότητα των Τουρκοκυπρίων και να τους αντιμετωπίσουν ως μια «κοινότητα» με την οποία μπορούσαν να συνομιλήσουν για την εξεύρεση λύσης στο Κυπριακό. Η τουρκοκυπριακή «αμελητέα πολιτισμική μειονότητα» μετατρέπεται έτσι σε μια «κοινότητα με την οποία οι Ελληνοκύπριοι δεν έχουν τίποτα να χωρίσουν». Υπό τη σκιά της κατοχής, ο μύθος της «ειρηνικής συνύπαρξης» των δύο κοινοτήτων στην προ του ’74 εποχή, καλλιεργείται συστηματικά και αποκτά βαρύνουσα σημασία για τη μάχη των Ελληνοκυπρίων ενάντια στην κατοχική Τουρκία. Όταν πλέον, δηλαδή, η Κυπριακή Δημοκρατία είχε ανεπανόρθωτα πληγεί, μόνο τότε οι Ελληνοκύπριοι άρχισαν να πιστεύουν σε αυτήν.
Όπως επισημαίνει όμως ο Niyazi Kizilyürek, αυτή η ξαφνική «ανακάλυψη των αδελφών Τουρκοκυπρίων» χρησιμοποιήθηκε μόνο ως εργαλείο ενάντια στην κατοχή, ενώ πόρρω απέχει από την ανάπτυξη μιας πολιτικής κουλτούρας που να σέβεται τη διαφορετικότητα. Ακόμα και σήμερα, σύμφωνα με τον καθηγητή, οι Ελληνοκύπριοι δεν αντιμετωπίζουν τους Τουρκοκύπριους ως μια πολιτική κοινότητα με βούληση. Είναι διάχυτη η αντίληψη ανάμεσα στην ελληνοκυπριακή κοινότητα, ότι οι Τουρκοκύπριοι δεν μπορούν να παίξουν κάποιο ρόλο στη λύση του Κυπριακού. Η πολιτική πεποίθηση ότι «το κλειδί για τη λύση βρίσκεται στην Άγκυρα» οδηγεί και πάλι σε μια υποτίμηση της αυτόνομης πολιτικής βούλησης της τουρκοκυπριακής κοινότητας. Στον κυρίαρχο πολιτικό λόγο της ελληνοκυπριακής πλευράς, οι Τουρκοκύπριοι μοιάζουν έτσι να είναι σχεδόν «ανυπόστατοι», ένας «απών συνομιλητής». Όπως συμπεραίνει, λοιπόν, ο συγγραφέας: «Όπως στις αρχές του 20ου αιώνα, έτσι και στις μέρες μας, η παραγνώριση της ύπαρξης και της βούλησης της τουρκοκυπριακής κοινότητας μοιάζει με την εγελιανή διαλεκτική του αφέντη και του σκλάβου και έχει ως μοναδικό μέλημα την επιδίωξη άσκησης εξουσίας».
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 30/8/2009
«Οι Μουσουλμάνοι της Κύπρου είναι απλώς μια μειονότητα με χαμηλό επίπεδο πολιτισμού». Αυτή την απάντηση έλαβε από τους εκπροσώπους της ελληνοκυπριακής κοινότητας ο Ουίνστον Τσόρτσιλ, όταν, το 1907, σε μια επίσκεψή του στην Κύπρο ως Υπουργός Αποικιών, ζήτησε από τους Ελληνοκύπριους να σεβαστούν τα συναισθήματα του μουσουλμανικού πληθυσμού στο νησί. Πάνω από ένας αιώνας πέρασε από τότε. Πόσο όμως άλλαξε η αντίληψή μας για τους «άλλους κατοίκους» της Κύπρου; Τι παραπάνω, τι διαφορετικό μάθαμε, όλα αυτά τα χρόνια, για το «σύνοικό» μας «στοιχείο»; Τι ξέρουμε, εν τέλει, για τους Τουρκοκύπριους;
Απάντηση στα ερωτήματα αυτά επιχειρεί τώρα να δώσει ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο. «Οι Τουρκοκύπριοι, η Τουρκία και το Κυπριακό», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαζήση (2009), φέρει την υπογραφή του γνωστού καθηγητή πολιτικών επιστημών στο Τμήμα Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου, Niyazi Kizilyürek. Το βιβλίο συγκεντρώνει μια σειρά παλαιότερων και πιο πρόσφατων άρθρων και ομιλιών του συγγραφέα, που καταπιάνονται τόσο με την ιστορία, την κοινωνικο-πολιτική υπόσταση και την πολιτισμική ταυτότητα της τουρκοκυπριακής κοινότητας, όσο και με τις αντιλήψεις που η «αντίθετη πλευρά», δηλαδή οι Ελληνοκύπριοι, διαμόρφωσε γι αυτήν.
Σύμφωνα, λοιπόν, με τον Kizilyürek, στη νεότερη ιστορία της Κύπρου, η επικρατούσα αντίληψη ανάμεσα στους Ελληνοκύπριους ήθελε να προσδιορίζει την τουρκοκυπριακή κοινότητα ως «μια απλή μειονότητα και αμελητέο στοιχείο». «Κι αυτό», επισημαίνει ο καθηγητής, «όχι μόνο στην ιστορική περίοδο κατά την οποία οι ίδιοι οι Τουρκοκύπριοι προσδιόριζαν τον εαυτό τους ως μειονότητα, αλλά και μετέπειτα, όταν ιδρύθηκε η Κυπριακή Δημοκρατία, ως δικοινοτικό κράτος, στη βάση της πολιτικής ισότητας των δύο εθνοτικών ομάδων».
Αυτή η αντίληψη, που επικρατούσε καθ’ όλη τη διάρκεια του α’ μισού του 20ου αιώνα, κλονίστηκε το 1960. Οι συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου, που οδήγησαν στην ανεξάρτητη Κυπριακή Δημοκρατία, μετέτρεψαν τους Τουρκοκύπριους από «αμελητέο στοιχείο» σε εθνικό εταίρο, σε μια «κοινότητα» που σύμφωνα με τις επικρατούσες ελληνοκυπριακές αντιλήψεις της εποχής, «είχε συμπράξει με τη βρετανική αποικιακή δύναμη και την Τουρκία με μοναδικό στόχο την αποτροπή της ένωσης με την Ελλάδα». Οι Συμφωνίες κρίθηκαν έτσι ως «άδικες» για την ελληνοκυπριακή πλευρά. Χαρακτηριστική της αντίληψης αυτής είναι και η φράση που συναντά κανείς στα φυλλάδια της μυστικής ένοπλης οργάνωσης Ακρίτας: «η βασική πολιτική γραμμή έναντι των Τούρκων παραμένει να κατανοήσουν ούτοι ότι δεν αποτελούν παρά μιαν απλή μειονότητα και ότι επομένως δεν δικαιούνται να έχουν τα υπερπρονόμια τα οποία σήμερον έχουν».
Μετά την τουρκική εισβολή το 1974, η αλλαγή συσχετισμού δυνάμεων ήταν τέτοια, που ανάγκασε τους Ελληνοκύπριους να αποδεχτούν, ίσως για πρώτη φορά στην ιστορία τους, την πολιτική ισότητα των Τουρκοκυπρίων και να τους αντιμετωπίσουν ως μια «κοινότητα» με την οποία μπορούσαν να συνομιλήσουν για την εξεύρεση λύσης στο Κυπριακό. Η τουρκοκυπριακή «αμελητέα πολιτισμική μειονότητα» μετατρέπεται έτσι σε μια «κοινότητα με την οποία οι Ελληνοκύπριοι δεν έχουν τίποτα να χωρίσουν». Υπό τη σκιά της κατοχής, ο μύθος της «ειρηνικής συνύπαρξης» των δύο κοινοτήτων στην προ του ’74 εποχή, καλλιεργείται συστηματικά και αποκτά βαρύνουσα σημασία για τη μάχη των Ελληνοκυπρίων ενάντια στην κατοχική Τουρκία. Όταν πλέον, δηλαδή, η Κυπριακή Δημοκρατία είχε ανεπανόρθωτα πληγεί, μόνο τότε οι Ελληνοκύπριοι άρχισαν να πιστεύουν σε αυτήν.
Όπως επισημαίνει όμως ο Niyazi Kizilyürek, αυτή η ξαφνική «ανακάλυψη των αδελφών Τουρκοκυπρίων» χρησιμοποιήθηκε μόνο ως εργαλείο ενάντια στην κατοχή, ενώ πόρρω απέχει από την ανάπτυξη μιας πολιτικής κουλτούρας που να σέβεται τη διαφορετικότητα. Ακόμα και σήμερα, σύμφωνα με τον καθηγητή, οι Ελληνοκύπριοι δεν αντιμετωπίζουν τους Τουρκοκύπριους ως μια πολιτική κοινότητα με βούληση. Είναι διάχυτη η αντίληψη ανάμεσα στην ελληνοκυπριακή κοινότητα, ότι οι Τουρκοκύπριοι δεν μπορούν να παίξουν κάποιο ρόλο στη λύση του Κυπριακού. Η πολιτική πεποίθηση ότι «το κλειδί για τη λύση βρίσκεται στην Άγκυρα» οδηγεί και πάλι σε μια υποτίμηση της αυτόνομης πολιτικής βούλησης της τουρκοκυπριακής κοινότητας. Στον κυρίαρχο πολιτικό λόγο της ελληνοκυπριακής πλευράς, οι Τουρκοκύπριοι μοιάζουν έτσι να είναι σχεδόν «ανυπόστατοι», ένας «απών συνομιλητής». Όπως συμπεραίνει, λοιπόν, ο συγγραφέας: «Όπως στις αρχές του 20ου αιώνα, έτσι και στις μέρες μας, η παραγνώριση της ύπαρξης και της βούλησης της τουρκοκυπριακής κοινότητας μοιάζει με την εγελιανή διαλεκτική του αφέντη και του σκλάβου και έχει ως μοναδικό μέλημα την επιδίωξη άσκησης εξουσίας».
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 30/8/2009
Το ελληνικό Βιετνάμ
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
«Πρέπει όλοι οι σκελετοί Τούρκων και Ελλήνων να δουν το φως. Δεν μπορεί κάποιος να κοιμάται ήσυχος με σκελετούς κάτω από το κρεβάτι»
(ΒΑΣΙΛΗΣ ΓΚΟΥΡΟΓΙΑΝΝΗΣ, «ΚΟΚΚΙΝΟ ΣΤΗΝ ΠΡΑΣΙΝΗ ΓΡΑΜΜΗ», ΑΘΗΝΑ, 2009)
Το μυθιστόρημα του Βασίλη Γκουρογιάννη «Κόκκινο στην Πράσινη Γραμμή» ήρθε να ταράξει τα νερά σε ένα ζήτημα-ταμπού της ελληνικής και κυπριακής ιστορίας. Ο Γκουρογιάννης τολμά ν’ αγγίξει το, εδώ και 35 χρόνια, «ανέγγιχτο» θέμα των Ελλήνων που πολέμησαν στην Κύπρο κατά τη διάρκεια του πραξικοπήματος και της εισβολής. Ο ήρωας του μυθιστορήματός του, ένας πετυχημένος δικηγόρος, που καταφέρνει για χρόνια να κρύβει επιμελώς – ακόμα κι από ίδιο του τον εαυτό – την συμμετοχή του στα γεγονότα του ’74 στην Κύπρο, ξυπνάει από τον πολύχρονο λήθαργό του όταν του συμβαίνει ένα απρόοπτο περιστατικό. Μια μέρα, παίρνοντας το τρένο να γυρίσει στο σπίτι του, τον πλησιάζει ένας ζητιάνος και, αγκαλιάζοντάς τον, του ψιθυρίζει στ’ αυτί: «Σειρούλα! Γλύτωσες; Το πόδι, το πόδι…». Σοκαρισμένος από αυτή την απρόσμενη «επίθεση», ο δικηγόρος αφήνει το βαγόνι και με μουδιασμένα τα σαγόνια καταφέρνει να ψευδίσει: «Θεέ μου, ποιος είναι; Ποιος θα μιλήσει για το δικό μας Βιετνάμ;». Η δυσωδία του ζητιάνου αρχίζει σταδιακά να μπλέκεται με την δυσοσμία που αναδίδουν οι δικές του ξεχασμένες και πρόχειρα κουκουλωμένες πληγές. «Τότε ήταν που αντιλήφθηκα», ομολογεί ο δικηγόρος, «πώς μυρίζουν οι ζωντανοί νεκροί. Αφόρητα, αφόρητα!». Έτσι λοιπόν, αποφασίζει να αναμετρηθεί με το παρελθόν του. Συστήνει ένα σύλλογο βετεράνων και τους προτρέπει, μέσα από τη διοργάνωση ενός ταξιδιού στην Κύπρο και ενός συνεδρίου, να κάνουν το ίδιο: «Γίνεται όπως με τις πληγές», τους λέει στην εισαγωγική του ομιλία, «αν δεν τις αφήσεις να τρέξουν το αίμα τους και τις ράψεις στα γρήγορα, κρατάς στο σώμα φυλακισμένα τα μικρόβια του τετάνου κι άλλα βακτήρια, που με τον καιρό σε διαλύουν. Αυτό συνέβη σε πολλούς από μας, γι αυτό ας έχετε το θάρρος να ανοίξετε εκ νέου τις πληγές και να φύγει όσο αίμα και όσα δάκρυα όφειλαν να φύγουν από ποτέ».
Ο Γκουρογιάννης καταφέρνει να ξεδιπλώσει με μαεστρία τις μαρτυρίες των Ελλήνων βετεράνων του ’74 και να αναδείξει την πολυπρισματικότητα ενός θέματος που, ακόμα και στις σπάνιες περιπτώσεις που συζητείται, προεξοφλείται με εύκολους αφορισμούς. «Εμείς ήμασταν η ντροπή της Ελλάδας», ομολογεί ένας βετεράνος, «Ήμασταν οι χουντικοί, ήμασταν οι ανεπιθύμητοι, ήμασταν αυτοί που πήγαμε να πολεμήσουμε τον Μακάριο και βρεθήκαμε αντιμέτωποι με Τούρκους χωρίς να το περιμένουμε και να το πολυκαταλάβουμε». Για να συνεχίσει: «Τι υπερασπιζόμασταν στην Κύπρο; Τον ελληνισμό ή τη χούντα των συνταγματαρχών; Ποιος μας καθοδήγησε εναντίον ποιού πρέπει να υψώσουμε το όπλο;». Πράγματι, αυτό που μοιάζει να εισηγείται ο συγγραφέας είναι ότι, αν εξαιρέσουμε τους υψηλόβαθμους στρατιωτικούς, οι περισσότεροι από τους υπόλοιπους 2000 περίπου Έλληνες στρατιώτες που στάλθηκαν στην Κύπρο το ‘74 «πολέμησαν χωρίς να γνωρίζουν τον εχθρό τους». Και όχι μόνο: Όσοι στάλθηκαν στην Κύπρο, με απόφαση που εξέδωσε η χούντα στις 21 Ιουλίου, όσοι δηλαδή αποτελούσαν το μοναδικό τάγμα πεζικού και της μοίρας καταδρομέων που στάλθηκε πρόχειρα, παρά την άρνηση των συνταγματαρχών (αλλά λόγω της επιμονής του Ιωαννίδη και της πίεσης που ασκούσε ο Σαμψών), ήταν οι λιγότερο ευνοούμενοι του καθεστώτος, αφού ουσιαστικά στέλνονταν σε μια επιχείρηση αυτοκτονίας.
Το αν αληθεύουν αυτές οι υποθέσεις ή όχι εναποτίθεται στην έρευνα των εξειδικευμένων στο θέμα ιστορικών. Από τις πολλαπλές και διαφορετικές αναγνώσεις που επιδέχεται το μυθιστόρημα του Γκουρογιάννη, εγώ θα ήθελα να κρατήσω τις εξής:
Α) Πρόκειται για ένα έργο που καταδεικνύει πως ο πραγματικός πόλεμος ξεκινά μετά την λήξη των πολεμικών επιχειρήσεων. Αυτός ο πόλεμος, μας λέει ο συγγραφέας, λαμβάνει χώρα στο πεδίο της μνήμης και της ιστορίας, εκεί όπου τα λόγια μάχονται με τη σιωπή, οι υπόγειες ερμηνείες με τις επίσημες αφηγήσεις, οι ατομικές αλήθειες με τα εθνικά στερεότυπα: «Το πρόβλημα δεν είναι η ψύξη του μυαλού [κατά τη διάρκεια του πολέμου], είναι η απόψυξη, που κρατάει χρόνια».
Β) Αν και πολλές φορές ο συγγραφέας φαίνεται να συμπαθεί τους ήρωες του, πιστεύω πως εν τέλει δεν προσπαθεί να τους δικαιώσει. Σκοπός του είναι να καταγγείλει τον πόλεμο εν γένει. «Νιώθετε εθνική υπερηφάνεια για την ανάμειξή σας στα πολεμικά γεγονότα της Κύπρου;», ρωτάει ένας ιστορικός τον βασικό ήρωα του έργου. «Κανένας δεν βγαίνει από τον πόλεμο περήφανος», του απαντά εκείνος, «απλώς οι άλλοι τον δοξάζουν για τα κατορθώματά του, εξαιτίας των οποίων αυτός χάνει για πάντα τον ύπνο του… Ο πόλεμος είναι μια παλαίστρα με σκατά. Όσες αρωματικές δάφνες κι αν στρώσεις από πάνω, η σκατίλα δεν φεύγει. Την έχεις για πάντα στα ρουθούνια».
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 24/8/2009
«Πρέπει όλοι οι σκελετοί Τούρκων και Ελλήνων να δουν το φως. Δεν μπορεί κάποιος να κοιμάται ήσυχος με σκελετούς κάτω από το κρεβάτι»
(ΒΑΣΙΛΗΣ ΓΚΟΥΡΟΓΙΑΝΝΗΣ, «ΚΟΚΚΙΝΟ ΣΤΗΝ ΠΡΑΣΙΝΗ ΓΡΑΜΜΗ», ΑΘΗΝΑ, 2009)
Το μυθιστόρημα του Βασίλη Γκουρογιάννη «Κόκκινο στην Πράσινη Γραμμή» ήρθε να ταράξει τα νερά σε ένα ζήτημα-ταμπού της ελληνικής και κυπριακής ιστορίας. Ο Γκουρογιάννης τολμά ν’ αγγίξει το, εδώ και 35 χρόνια, «ανέγγιχτο» θέμα των Ελλήνων που πολέμησαν στην Κύπρο κατά τη διάρκεια του πραξικοπήματος και της εισβολής. Ο ήρωας του μυθιστορήματός του, ένας πετυχημένος δικηγόρος, που καταφέρνει για χρόνια να κρύβει επιμελώς – ακόμα κι από ίδιο του τον εαυτό – την συμμετοχή του στα γεγονότα του ’74 στην Κύπρο, ξυπνάει από τον πολύχρονο λήθαργό του όταν του συμβαίνει ένα απρόοπτο περιστατικό. Μια μέρα, παίρνοντας το τρένο να γυρίσει στο σπίτι του, τον πλησιάζει ένας ζητιάνος και, αγκαλιάζοντάς τον, του ψιθυρίζει στ’ αυτί: «Σειρούλα! Γλύτωσες; Το πόδι, το πόδι…». Σοκαρισμένος από αυτή την απρόσμενη «επίθεση», ο δικηγόρος αφήνει το βαγόνι και με μουδιασμένα τα σαγόνια καταφέρνει να ψευδίσει: «Θεέ μου, ποιος είναι; Ποιος θα μιλήσει για το δικό μας Βιετνάμ;». Η δυσωδία του ζητιάνου αρχίζει σταδιακά να μπλέκεται με την δυσοσμία που αναδίδουν οι δικές του ξεχασμένες και πρόχειρα κουκουλωμένες πληγές. «Τότε ήταν που αντιλήφθηκα», ομολογεί ο δικηγόρος, «πώς μυρίζουν οι ζωντανοί νεκροί. Αφόρητα, αφόρητα!». Έτσι λοιπόν, αποφασίζει να αναμετρηθεί με το παρελθόν του. Συστήνει ένα σύλλογο βετεράνων και τους προτρέπει, μέσα από τη διοργάνωση ενός ταξιδιού στην Κύπρο και ενός συνεδρίου, να κάνουν το ίδιο: «Γίνεται όπως με τις πληγές», τους λέει στην εισαγωγική του ομιλία, «αν δεν τις αφήσεις να τρέξουν το αίμα τους και τις ράψεις στα γρήγορα, κρατάς στο σώμα φυλακισμένα τα μικρόβια του τετάνου κι άλλα βακτήρια, που με τον καιρό σε διαλύουν. Αυτό συνέβη σε πολλούς από μας, γι αυτό ας έχετε το θάρρος να ανοίξετε εκ νέου τις πληγές και να φύγει όσο αίμα και όσα δάκρυα όφειλαν να φύγουν από ποτέ».
Ο Γκουρογιάννης καταφέρνει να ξεδιπλώσει με μαεστρία τις μαρτυρίες των Ελλήνων βετεράνων του ’74 και να αναδείξει την πολυπρισματικότητα ενός θέματος που, ακόμα και στις σπάνιες περιπτώσεις που συζητείται, προεξοφλείται με εύκολους αφορισμούς. «Εμείς ήμασταν η ντροπή της Ελλάδας», ομολογεί ένας βετεράνος, «Ήμασταν οι χουντικοί, ήμασταν οι ανεπιθύμητοι, ήμασταν αυτοί που πήγαμε να πολεμήσουμε τον Μακάριο και βρεθήκαμε αντιμέτωποι με Τούρκους χωρίς να το περιμένουμε και να το πολυκαταλάβουμε». Για να συνεχίσει: «Τι υπερασπιζόμασταν στην Κύπρο; Τον ελληνισμό ή τη χούντα των συνταγματαρχών; Ποιος μας καθοδήγησε εναντίον ποιού πρέπει να υψώσουμε το όπλο;». Πράγματι, αυτό που μοιάζει να εισηγείται ο συγγραφέας είναι ότι, αν εξαιρέσουμε τους υψηλόβαθμους στρατιωτικούς, οι περισσότεροι από τους υπόλοιπους 2000 περίπου Έλληνες στρατιώτες που στάλθηκαν στην Κύπρο το ‘74 «πολέμησαν χωρίς να γνωρίζουν τον εχθρό τους». Και όχι μόνο: Όσοι στάλθηκαν στην Κύπρο, με απόφαση που εξέδωσε η χούντα στις 21 Ιουλίου, όσοι δηλαδή αποτελούσαν το μοναδικό τάγμα πεζικού και της μοίρας καταδρομέων που στάλθηκε πρόχειρα, παρά την άρνηση των συνταγματαρχών (αλλά λόγω της επιμονής του Ιωαννίδη και της πίεσης που ασκούσε ο Σαμψών), ήταν οι λιγότερο ευνοούμενοι του καθεστώτος, αφού ουσιαστικά στέλνονταν σε μια επιχείρηση αυτοκτονίας.
Το αν αληθεύουν αυτές οι υποθέσεις ή όχι εναποτίθεται στην έρευνα των εξειδικευμένων στο θέμα ιστορικών. Από τις πολλαπλές και διαφορετικές αναγνώσεις που επιδέχεται το μυθιστόρημα του Γκουρογιάννη, εγώ θα ήθελα να κρατήσω τις εξής:
Α) Πρόκειται για ένα έργο που καταδεικνύει πως ο πραγματικός πόλεμος ξεκινά μετά την λήξη των πολεμικών επιχειρήσεων. Αυτός ο πόλεμος, μας λέει ο συγγραφέας, λαμβάνει χώρα στο πεδίο της μνήμης και της ιστορίας, εκεί όπου τα λόγια μάχονται με τη σιωπή, οι υπόγειες ερμηνείες με τις επίσημες αφηγήσεις, οι ατομικές αλήθειες με τα εθνικά στερεότυπα: «Το πρόβλημα δεν είναι η ψύξη του μυαλού [κατά τη διάρκεια του πολέμου], είναι η απόψυξη, που κρατάει χρόνια».
Β) Αν και πολλές φορές ο συγγραφέας φαίνεται να συμπαθεί τους ήρωες του, πιστεύω πως εν τέλει δεν προσπαθεί να τους δικαιώσει. Σκοπός του είναι να καταγγείλει τον πόλεμο εν γένει. «Νιώθετε εθνική υπερηφάνεια για την ανάμειξή σας στα πολεμικά γεγονότα της Κύπρου;», ρωτάει ένας ιστορικός τον βασικό ήρωα του έργου. «Κανένας δεν βγαίνει από τον πόλεμο περήφανος», του απαντά εκείνος, «απλώς οι άλλοι τον δοξάζουν για τα κατορθώματά του, εξαιτίας των οποίων αυτός χάνει για πάντα τον ύπνο του… Ο πόλεμος είναι μια παλαίστρα με σκατά. Όσες αρωματικές δάφνες κι αν στρώσεις από πάνω, η σκατίλα δεν φεύγει. Την έχεις για πάντα στα ρουθούνια».
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 24/8/2009
Φθινοπωρινές Πληγές
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
Η οδός Ιστικλάλ είναι σήμερα ένας από τους πιο όμορφους και πολυσύχναστους δρόμους της Πόλης. Τα μοντέρνα εμπορικά καταστήματα, τα κομψά εστιατόρια κι οι καφετέριες, το πλήθος των τουριστών που πηγαινοέρχεται αμέριμνο, το βιαστικό βήμα των ντόπιων που τρέχουν στις καθημερινές τους ασχολίες, το ιστορικό τραμ που εκτελεί βαρύθυμα τη διαδρομή «Ταξίμ-Τουνέλ», όλα αυτά προσδίνουν ένα τόνο κοσμοπολίτικης ανεμελιάς στην περιοχή. Τίποτα από το σημερινό σκηνικό δεν μαρτυρά πως ακριβώς εδώ, πριν από 54 χρόνια, ο κοσμοπολιτισμός της Πόλης δέχονταν ουσιαστικά το θανάσιμο του πλήγμα.
Οι νεότερες γενιές της Τουρκίας δεν φαίνεται, πράγματι, να γνωρίζουν πολλά για τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν στην Κωνσταντινούπολη τη νύχτα μεταξύ 6 και 7 Σεπτεμβρίου 1955. Όλα άρχισαν όταν το μεσημέρι της 6ης Σεπτεμβρίου το κρατικό ραδιόφωνο μετέδωσε την είδηση πως είχε γίνει βομβιστική επίθεση στο σπίτι του Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη (επίθεση, που όπως αποκαλύφθηκε αργότερα είχε οργανωθεί από συνεργάτες των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών). Αργά το απόγευμα της ίδιας μέρας, ύστερα από πρόσκληση φοιτητικών οργανώσεων και του συλλόγου «Η Κύπρος είναι τουρκική», έγινε στην πλατεία Ταξίμ μια διαδήλωση διαμαρτυρίας. Η διαδήλωση κατευθύνθηκε προς την οδό Ιστικλάλ, όπου και διασπάστηκε σε διάφορες ομάδες, που άρχισαν να ρίχνουν πέτρες στις βιτρίνες των καταστημάτων των μη μουσουλμάνων. Μέσα σε λίγη ώρα, οι περιοχές γύρω από την Ταξίμ – όπου κατά παράδοση έμεναν και εργάζονταν οι Έλληνες, οι Αρμένιοι και οι Εβραίοι – πλημμύρισαν από πλήθη ανθρώπων που εξοπλισμένοι με ανάλογα αντικείμενα κατεδάφισαν καταστήματα, σπίτια, σχολεία, εκκλησίες και κοιμητήρια. Θεωρείται ότι στα επεισόδια έλαβαν μέρος περίπου 100.000 άνθρωποι. Μέσα σε 9 ώρες λεηλατήθηκαν και κάηκαν περίπου 4.500 μαγαζιά, 3.500 σπίτια, 90 ναοί, 41 σχολεία, 8 εφημερίδες και 2 νεκροταφεία. Το 59% των καταστημάτων και το 80% των σπιτιών που καταστράφηκαν ανήκαν σε Έλληνες. Τα επεισόδια αυτά σήμαναν ουσιαστικά το τέλος της ύπαρξης της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Κωνσταντινούπολης. Υπολογίζεται ότι από τους 130.000 Έλληνες που ζούσαν εκεί, εκείνο τον Σεπτέμβριο επηρεάστηκαν περίπου 110.000 άνθρωποι, οι οποίοι αποφάσισαν σταδιακά να εγκαταλείψουν την Πόλη.
«Η νύχτα των Κρυστάλλων» ή «Τα Σεπτεμβριανά» (όπως συνηθίζεται ν’ αποκαλούνται τα εν λόγω γεγονότα) αποτελούν ένα από τα μεγαλύτερα ταμπού της τουρκικής ιστορίας και εξακολουθούν μέχρι σήμερα να παραμένουν έξω από τις σελίδες των τουρκικών σχολικών βιβλίων. Το θέμα άρχισε να ανακινείται όταν το 2006 μια εξαιρετικά θαρραλέα τουρκάλα ιστορικός, η Ντιλέκ Γκιουβέν, δημοσίευσε τα αποτελέσματα της διδακτορικής της διατριβής. Η Γκιουβέν, παρουσιάζοντας για πρώτη φορά άγνωστες τουρκικές πηγές, αναδεικνύει την εσωτερική διάσταση των «Σεπτεμβριανών», καθώς υποστηρίζει πως η κυβέρνηση Μεντερές, έχοντας εμπλακεί σε οικονομική και πολιτική κρίση, προσπάθησε επίτηδες να στρέψει την προσοχή της κοινής γνώμης στο Κυπριακό. Ενώ λοιπόν τα επεισόδια υποκινήθηκαν και οργανώθηκαν από κυβερνητικούς παράγοντες, η ίδια η κυβέρνηση προσπάθησε να τα παρουσιάσει, αρχικά, ως «αυθόρμητη» λαϊκή αντίδραση για τη δράση της ΕΟΚΑ, και σε ένα δεύτερο στάδιο, να τα αποδώσει στην «κομμουνιστική συνωμοσία» – συλλαμβάνοντας, μεταξύ άλλων, και τον συγγραφέα Αζίς Νεσίν (Ντ. Γκιουβέν, «Εθνικισμός, κοινωνικές μεταβολές και μειονότητες. Τα επεισόδια εναντίον των μη μουσουλμάνων της Τουρκίας, 6/7 Σεπτεμβρίου 1955», Εστία, 2006).
Αν η μελέτη της Γκιουβέν δεν είχε αντίκτυπο παρά μόνο στο σχετικά περιορισμένο αναγνωστικό κοινό, δεν μπορεί κανείς να πει το ίδιο και για την πρόσφατη ταινία «Φθινοπωρινές Πληγές», σε σκηνοθεσία της Τομρίς Γκιριτλίογλου, που καταπιάνεται με το ίδιο θέμα. Η ταινία (που προβάλλεται ήδη στις κυπριακές αίθουσες) παρουσιάζει την ιστορία αγάπης ενός Τούρκου και μιας Ρωμιάς, με φόντο τα «Σεπτεμβριανά» στην Κωνσταντινούπολη. Πρόκειται για μια τολμηρή και τίμια προσπάθεια, που αποκαλύπτει όλα όσα διαδραματίστηκαν τον μαύρο εκείνο Σεπτέμβρη, καταγγέλλοντας τόσο τους φανατισμένους πλιατσικολόγους και τρομοκράτες, όσο και το κρατικό σύστημα των προβοκατόρικων μηχανισμών.
Φαίνεται λοιπόν πως μια μερίδα του τουρκικού διανοητικού και καλλιτεχνικού κόσμου δεν φοβάται πλέον να αντιμετωπίσει κατάματα όλα όσα η επίσημη ιστορία ξέρει να καλύπτει με τόση μαεστρία. Αναμένω την στιγμή που κι εμείς θα εξοπλιστούμε με την ίδια τόλμη και ειλικρίνεια. Όπως πολύ σωστά το έθεσε πρόσφατα ο Δημήτρης Δανίκας («ΤΑ ΝΕΑ», 2/5/09): «Μην βαυκαλίζεστε. Όλοι σχεδόν οι λαοί σε κάποιο σημείο της ιστορικής τους διαδρομής κολύμπησαν σε ωκεανούς από αίμα αθώων. Είδατε εσείς Έλληνα σκηνοθέτη με την ίδια τόλμη ν’ ανοίξει τον φάκελο της Μικράς Ασίας; Τότε που εμείς, ως λιλιπούτειοι ιμπεριαλιστές διαπράτταμε τα μύρια όσα στο πέρασμά μας μέχρι τη Σμύρνη;». Για να καταλήξει: «Εμείς ακόμα από το 1974 δεν τολμούμε ν’ ανοίξουμε τον φάκελο της Κύπρου. Χωνέψτε το καλά. Η ελίτ της τουρκικής καλύβας είναι πολύ πιο μπροστά από την Ελλάδα της ευρωπαϊκής πολυτελούς οικίας».
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 15/8/2009
Η οδός Ιστικλάλ είναι σήμερα ένας από τους πιο όμορφους και πολυσύχναστους δρόμους της Πόλης. Τα μοντέρνα εμπορικά καταστήματα, τα κομψά εστιατόρια κι οι καφετέριες, το πλήθος των τουριστών που πηγαινοέρχεται αμέριμνο, το βιαστικό βήμα των ντόπιων που τρέχουν στις καθημερινές τους ασχολίες, το ιστορικό τραμ που εκτελεί βαρύθυμα τη διαδρομή «Ταξίμ-Τουνέλ», όλα αυτά προσδίνουν ένα τόνο κοσμοπολίτικης ανεμελιάς στην περιοχή. Τίποτα από το σημερινό σκηνικό δεν μαρτυρά πως ακριβώς εδώ, πριν από 54 χρόνια, ο κοσμοπολιτισμός της Πόλης δέχονταν ουσιαστικά το θανάσιμο του πλήγμα.
Οι νεότερες γενιές της Τουρκίας δεν φαίνεται, πράγματι, να γνωρίζουν πολλά για τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν στην Κωνσταντινούπολη τη νύχτα μεταξύ 6 και 7 Σεπτεμβρίου 1955. Όλα άρχισαν όταν το μεσημέρι της 6ης Σεπτεμβρίου το κρατικό ραδιόφωνο μετέδωσε την είδηση πως είχε γίνει βομβιστική επίθεση στο σπίτι του Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη (επίθεση, που όπως αποκαλύφθηκε αργότερα είχε οργανωθεί από συνεργάτες των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών). Αργά το απόγευμα της ίδιας μέρας, ύστερα από πρόσκληση φοιτητικών οργανώσεων και του συλλόγου «Η Κύπρος είναι τουρκική», έγινε στην πλατεία Ταξίμ μια διαδήλωση διαμαρτυρίας. Η διαδήλωση κατευθύνθηκε προς την οδό Ιστικλάλ, όπου και διασπάστηκε σε διάφορες ομάδες, που άρχισαν να ρίχνουν πέτρες στις βιτρίνες των καταστημάτων των μη μουσουλμάνων. Μέσα σε λίγη ώρα, οι περιοχές γύρω από την Ταξίμ – όπου κατά παράδοση έμεναν και εργάζονταν οι Έλληνες, οι Αρμένιοι και οι Εβραίοι – πλημμύρισαν από πλήθη ανθρώπων που εξοπλισμένοι με ανάλογα αντικείμενα κατεδάφισαν καταστήματα, σπίτια, σχολεία, εκκλησίες και κοιμητήρια. Θεωρείται ότι στα επεισόδια έλαβαν μέρος περίπου 100.000 άνθρωποι. Μέσα σε 9 ώρες λεηλατήθηκαν και κάηκαν περίπου 4.500 μαγαζιά, 3.500 σπίτια, 90 ναοί, 41 σχολεία, 8 εφημερίδες και 2 νεκροταφεία. Το 59% των καταστημάτων και το 80% των σπιτιών που καταστράφηκαν ανήκαν σε Έλληνες. Τα επεισόδια αυτά σήμαναν ουσιαστικά το τέλος της ύπαρξης της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Κωνσταντινούπολης. Υπολογίζεται ότι από τους 130.000 Έλληνες που ζούσαν εκεί, εκείνο τον Σεπτέμβριο επηρεάστηκαν περίπου 110.000 άνθρωποι, οι οποίοι αποφάσισαν σταδιακά να εγκαταλείψουν την Πόλη.
«Η νύχτα των Κρυστάλλων» ή «Τα Σεπτεμβριανά» (όπως συνηθίζεται ν’ αποκαλούνται τα εν λόγω γεγονότα) αποτελούν ένα από τα μεγαλύτερα ταμπού της τουρκικής ιστορίας και εξακολουθούν μέχρι σήμερα να παραμένουν έξω από τις σελίδες των τουρκικών σχολικών βιβλίων. Το θέμα άρχισε να ανακινείται όταν το 2006 μια εξαιρετικά θαρραλέα τουρκάλα ιστορικός, η Ντιλέκ Γκιουβέν, δημοσίευσε τα αποτελέσματα της διδακτορικής της διατριβής. Η Γκιουβέν, παρουσιάζοντας για πρώτη φορά άγνωστες τουρκικές πηγές, αναδεικνύει την εσωτερική διάσταση των «Σεπτεμβριανών», καθώς υποστηρίζει πως η κυβέρνηση Μεντερές, έχοντας εμπλακεί σε οικονομική και πολιτική κρίση, προσπάθησε επίτηδες να στρέψει την προσοχή της κοινής γνώμης στο Κυπριακό. Ενώ λοιπόν τα επεισόδια υποκινήθηκαν και οργανώθηκαν από κυβερνητικούς παράγοντες, η ίδια η κυβέρνηση προσπάθησε να τα παρουσιάσει, αρχικά, ως «αυθόρμητη» λαϊκή αντίδραση για τη δράση της ΕΟΚΑ, και σε ένα δεύτερο στάδιο, να τα αποδώσει στην «κομμουνιστική συνωμοσία» – συλλαμβάνοντας, μεταξύ άλλων, και τον συγγραφέα Αζίς Νεσίν (Ντ. Γκιουβέν, «Εθνικισμός, κοινωνικές μεταβολές και μειονότητες. Τα επεισόδια εναντίον των μη μουσουλμάνων της Τουρκίας, 6/7 Σεπτεμβρίου 1955», Εστία, 2006).
Αν η μελέτη της Γκιουβέν δεν είχε αντίκτυπο παρά μόνο στο σχετικά περιορισμένο αναγνωστικό κοινό, δεν μπορεί κανείς να πει το ίδιο και για την πρόσφατη ταινία «Φθινοπωρινές Πληγές», σε σκηνοθεσία της Τομρίς Γκιριτλίογλου, που καταπιάνεται με το ίδιο θέμα. Η ταινία (που προβάλλεται ήδη στις κυπριακές αίθουσες) παρουσιάζει την ιστορία αγάπης ενός Τούρκου και μιας Ρωμιάς, με φόντο τα «Σεπτεμβριανά» στην Κωνσταντινούπολη. Πρόκειται για μια τολμηρή και τίμια προσπάθεια, που αποκαλύπτει όλα όσα διαδραματίστηκαν τον μαύρο εκείνο Σεπτέμβρη, καταγγέλλοντας τόσο τους φανατισμένους πλιατσικολόγους και τρομοκράτες, όσο και το κρατικό σύστημα των προβοκατόρικων μηχανισμών.
Φαίνεται λοιπόν πως μια μερίδα του τουρκικού διανοητικού και καλλιτεχνικού κόσμου δεν φοβάται πλέον να αντιμετωπίσει κατάματα όλα όσα η επίσημη ιστορία ξέρει να καλύπτει με τόση μαεστρία. Αναμένω την στιγμή που κι εμείς θα εξοπλιστούμε με την ίδια τόλμη και ειλικρίνεια. Όπως πολύ σωστά το έθεσε πρόσφατα ο Δημήτρης Δανίκας («ΤΑ ΝΕΑ», 2/5/09): «Μην βαυκαλίζεστε. Όλοι σχεδόν οι λαοί σε κάποιο σημείο της ιστορικής τους διαδρομής κολύμπησαν σε ωκεανούς από αίμα αθώων. Είδατε εσείς Έλληνα σκηνοθέτη με την ίδια τόλμη ν’ ανοίξει τον φάκελο της Μικράς Ασίας; Τότε που εμείς, ως λιλιπούτειοι ιμπεριαλιστές διαπράτταμε τα μύρια όσα στο πέρασμά μας μέχρι τη Σμύρνη;». Για να καταλήξει: «Εμείς ακόμα από το 1974 δεν τολμούμε ν’ ανοίξουμε τον φάκελο της Κύπρου. Χωνέψτε το καλά. Η ελίτ της τουρκικής καλύβας είναι πολύ πιο μπροστά από την Ελλάδα της ευρωπαϊκής πολυτελούς οικίας».
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 15/8/2009
Αμήν!
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
«Η ιστορία επαναλαμβάνεται: οι θρησκόληπτοι που άλλοτε ακρωτηρίαζαν τα αγάλματα, σήμερα επεμβαίνουν και κόβουν τις εικόνες. Το πεδίο των λογοκριτών εμπλουτίσθηκε με ανώτερους δημοσίους λειτουργούς των οποίων το καθήκον είναι η προστασία της Δημοκρατίας»
(Απόσπασμα από την επιστολή διαμαρτυρίας του Κώστα Γαβρά προς τα ελληνικά ΜΜΕ, 27/8/2009)
Μέχρι πρόσφατα τουλάχιστον (δεν ξέρω τι γίνεται σήμερα), στον προθάλαμο της γυάλινης αίθουσας με τα γλυπτά του Παρθενώνα, στο Νέο Μουσείο της Ακρόπολης, μπορούσε κανείς να παρακολουθήσει μια 13λεπτη ταινία που φέρει την υπογραφή του διεθνούς φήμης Έλληνα σκηνοθέτη Κώστα Γαβρά. Η ταινία παρουσιάζει συνοπτικά και σε μορφή animation την ιστορία του μνημείου διά μέσου των αιώνων, εστιάζοντας στις πολλές περιπέτειες και καταστροφές που γνώρισε ο ναός. Ξεκινά από τους Έρουλους, που το 267 μ.Χ. τον έκαψαν, προχωρά στα παλαιοχριστιανικά χρόνια, δείχνοντας την απολάξευση των αναγλύφων του και την πτώση και καταστροφή του αγάλματος του Ποσειδώνα, και συνεχίζει με σύντομες αναφορές στις μετατροπές του μνημείου από το 500 μ.Χ. περίπου και εξής: Σε εκκλησία της Παναγίας της Αθηνιώτισσας κατά τους Βυζαντινούς χρόνους, σε εκκλησία λατινικού δόγματος από τους Φράγκους μετά την Δ' Σταυροφορία, σε μουσουλμανικό τέμενος και, τέλος, σε πυριτιδαποθήκη των Οθωμανών, που είχε συνέπεια τον βομβαρδισμό του Παρθενώνα από τα στρατεύματα του Μοροζίνι (1687). Η ταινία τελειώνει με μια εκτενή αναφορά στη λεηλασία του μνημείου από τον λόρδο Έλγιν. Κατά τα λεγόμενα του σκηνοθέτη, σκοπός της ταινίας είναι «να δείξει – βασιζόμενη σε αναμφισβήτητα ιστορικά γεγονότα – ότι η σταδιακή “συρρίκνωση” του Παρθενώνα δεν πρέπει να αποδοθεί σε τυχόν φθορές μέσα στο χρόνο ή σε ενδεχόμενες αδυναμίες της κατασκευής του, αλλά αντίθετα οφείλεται στον φανατισμό των ανθρώπων καθώς και στην βαρβαρότητα των διαδοχικών εισβολέων».
Φαίνεται όμως πως η ταινία, και συγκεκριμένα η διάρκειας 1,5 λεπτού σκηνή που αναφέρεται στην παλαιοχριστιανική εποχή και παρουσιάζει ρασοφόρους να καταστρέφουν τις μετόπες του Παρθενώνα, ενόχλησε έντονα την Εκκλησία της Ελλάδος. Κατ' απαίτηση, λοιπόν, μελών της Ιεράς Συνόδου, αλλά και του ίδιου του Αρχιεπισκόπου Ιερώνυμου, ο Υπουργός Πολιτισμού Αντώνης Σαμαράς και ο πρόεδρος του Μουσείου Δημήτρης Παντερμαλής αποφάσισαν να λογοκρίνουν το φιλμάκι, αποκόπτοντας την εν λόγω σκηνή. «Το μουσείο δεν διχάζει ούτε σκανδαλίζει», δήλωσε ως απάντηση στις διαμαρτυρίες ο κ. Σαμαράς.
Ομολογουμένως, αυτή η μικρού μήκους ταινία δεν είναι από τα αριστουργήματα του Κώστα Γαβρά. Πρόκειται ξεκάθαρα για ένα φιλμάκι που γυρίστηκε επί παραγγελία και με ένα και μοναδικό σκοπό: να καταγγείλει την παρατεταμένη κατοχή των μαρμάρων του Παρθενώνα από την Μεγάλη Βρετανία, παρουσιάζοντας έτσι ως αυτονόητη την αναγκαιότητα επιστροφής τους – σκοπός που συμπίπτει εξάλλου και με τον κυριότερο λόγο ύπαρξης του Νέου Μουσείου. Δεν είναι το θέμα μας, όμως, η καλλιτεχνική αξία του έργου. Άσχετα αν μας αρέσει ή όχι, ένα είναι το δεδομένο: ότι το φιλμ προβλήθηκε στους αρμόδιους και πήρε την έγκρισή τους πολύ πριν από τα εγκαίνια του Μουσείου.
Με ποιο δικαίωμα, λοιπόν, οι κκ. Σαμαράς και Παντερμαλής έρχονται εκ των υστέρων να το λογοκρίνουν; Γιατί υπέκυψαν στην «τρομοκρατική επίθεση» της Εκκλησίας; Και, κυρίως, γιατί η Εκκλησία επεμβαίνει σε θέματα που δεν ανήκουν στην αρμοδιότητά της; Γιατί δεν περιορίζεται στα δικά της χωράφια; Μήπως η πολιτεία ελέγχει προηγουμένως τη φωνή του κ. Ιερώνυμου ή τα ράσα του κ. Άνθιμου για να τους επιτρέψει να λειτουργήσουν;
Δεν είναι, βέβαια, η πρώτη φορά που ο Κώστας Γαβράς έρχεται αντιμέτωπος με την εκκλησιαστική λογοκρισία. Όταν, το 2002, σκηνοθέτησε το «Αμήν», μια ταινία που καταγγέλλει την σιωπή του Βατικανού, και ειδικά του Πάπα Πίου ΧΙΙ, στο ολοκαύτωμα των Εβραίων από το ναζιστικό καθεστώς, δέχτηκε τη σκληρή επίθεση του προέδρου της Επισκοπικής Συνόδου της Γαλλίας, Ζαν Πιέρ Ρικάρ. Ο Ρικάρ χαρακτήρισε «πρόκληση» την ταινία και τόνισε ότι θα πρέπει να «καταδικαστεί από όλους αυτούς που τιμούν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια». Τότε, ωστόσο, η Επισκοπική Σύνοδος δεν απαίτησε επίσημα την απόσυρση της ταινίας.
Η είδηση, πάντως, για την πρωτοφανή λογοκρισία που δέχτηκε το φιλμάκι του Γαβρά για την ιστορία του Παρθενώνα, έχει κάνει το γύρο του κόσμου, προκαλώντας στη διεθνή φήμη της Ελλάδας ένα μεγάλο πλήγμα. Αυτές οι τακτικές αυτό-ακυρώνουν στην ουσία τον απώτερο σκοπό ύπαρξης του ίδιου του Μουσείου, που δεν είναι βέβαια άλλος από την επιστροφή των κλεμμένων μαρμάρων στον φυσικό τους χώρο. Για να επιστραφούν, όμως, κύριοι, στην Ελλάδα τα μάρμαρα του Παρθενώνα δεν πρέπει να υπάρχουν μόνο οι κατάλληλες υποδομές για να τα δεχτούν. Θα πρέπει να υπάρχουν και οι κατάλληλες νοοτροπίες. Αμήν!
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 9/8/2009
«Η ιστορία επαναλαμβάνεται: οι θρησκόληπτοι που άλλοτε ακρωτηρίαζαν τα αγάλματα, σήμερα επεμβαίνουν και κόβουν τις εικόνες. Το πεδίο των λογοκριτών εμπλουτίσθηκε με ανώτερους δημοσίους λειτουργούς των οποίων το καθήκον είναι η προστασία της Δημοκρατίας»
(Απόσπασμα από την επιστολή διαμαρτυρίας του Κώστα Γαβρά προς τα ελληνικά ΜΜΕ, 27/8/2009)
Μέχρι πρόσφατα τουλάχιστον (δεν ξέρω τι γίνεται σήμερα), στον προθάλαμο της γυάλινης αίθουσας με τα γλυπτά του Παρθενώνα, στο Νέο Μουσείο της Ακρόπολης, μπορούσε κανείς να παρακολουθήσει μια 13λεπτη ταινία που φέρει την υπογραφή του διεθνούς φήμης Έλληνα σκηνοθέτη Κώστα Γαβρά. Η ταινία παρουσιάζει συνοπτικά και σε μορφή animation την ιστορία του μνημείου διά μέσου των αιώνων, εστιάζοντας στις πολλές περιπέτειες και καταστροφές που γνώρισε ο ναός. Ξεκινά από τους Έρουλους, που το 267 μ.Χ. τον έκαψαν, προχωρά στα παλαιοχριστιανικά χρόνια, δείχνοντας την απολάξευση των αναγλύφων του και την πτώση και καταστροφή του αγάλματος του Ποσειδώνα, και συνεχίζει με σύντομες αναφορές στις μετατροπές του μνημείου από το 500 μ.Χ. περίπου και εξής: Σε εκκλησία της Παναγίας της Αθηνιώτισσας κατά τους Βυζαντινούς χρόνους, σε εκκλησία λατινικού δόγματος από τους Φράγκους μετά την Δ' Σταυροφορία, σε μουσουλμανικό τέμενος και, τέλος, σε πυριτιδαποθήκη των Οθωμανών, που είχε συνέπεια τον βομβαρδισμό του Παρθενώνα από τα στρατεύματα του Μοροζίνι (1687). Η ταινία τελειώνει με μια εκτενή αναφορά στη λεηλασία του μνημείου από τον λόρδο Έλγιν. Κατά τα λεγόμενα του σκηνοθέτη, σκοπός της ταινίας είναι «να δείξει – βασιζόμενη σε αναμφισβήτητα ιστορικά γεγονότα – ότι η σταδιακή “συρρίκνωση” του Παρθενώνα δεν πρέπει να αποδοθεί σε τυχόν φθορές μέσα στο χρόνο ή σε ενδεχόμενες αδυναμίες της κατασκευής του, αλλά αντίθετα οφείλεται στον φανατισμό των ανθρώπων καθώς και στην βαρβαρότητα των διαδοχικών εισβολέων».
Φαίνεται όμως πως η ταινία, και συγκεκριμένα η διάρκειας 1,5 λεπτού σκηνή που αναφέρεται στην παλαιοχριστιανική εποχή και παρουσιάζει ρασοφόρους να καταστρέφουν τις μετόπες του Παρθενώνα, ενόχλησε έντονα την Εκκλησία της Ελλάδος. Κατ' απαίτηση, λοιπόν, μελών της Ιεράς Συνόδου, αλλά και του ίδιου του Αρχιεπισκόπου Ιερώνυμου, ο Υπουργός Πολιτισμού Αντώνης Σαμαράς και ο πρόεδρος του Μουσείου Δημήτρης Παντερμαλής αποφάσισαν να λογοκρίνουν το φιλμάκι, αποκόπτοντας την εν λόγω σκηνή. «Το μουσείο δεν διχάζει ούτε σκανδαλίζει», δήλωσε ως απάντηση στις διαμαρτυρίες ο κ. Σαμαράς.
Ομολογουμένως, αυτή η μικρού μήκους ταινία δεν είναι από τα αριστουργήματα του Κώστα Γαβρά. Πρόκειται ξεκάθαρα για ένα φιλμάκι που γυρίστηκε επί παραγγελία και με ένα και μοναδικό σκοπό: να καταγγείλει την παρατεταμένη κατοχή των μαρμάρων του Παρθενώνα από την Μεγάλη Βρετανία, παρουσιάζοντας έτσι ως αυτονόητη την αναγκαιότητα επιστροφής τους – σκοπός που συμπίπτει εξάλλου και με τον κυριότερο λόγο ύπαρξης του Νέου Μουσείου. Δεν είναι το θέμα μας, όμως, η καλλιτεχνική αξία του έργου. Άσχετα αν μας αρέσει ή όχι, ένα είναι το δεδομένο: ότι το φιλμ προβλήθηκε στους αρμόδιους και πήρε την έγκρισή τους πολύ πριν από τα εγκαίνια του Μουσείου.
Με ποιο δικαίωμα, λοιπόν, οι κκ. Σαμαράς και Παντερμαλής έρχονται εκ των υστέρων να το λογοκρίνουν; Γιατί υπέκυψαν στην «τρομοκρατική επίθεση» της Εκκλησίας; Και, κυρίως, γιατί η Εκκλησία επεμβαίνει σε θέματα που δεν ανήκουν στην αρμοδιότητά της; Γιατί δεν περιορίζεται στα δικά της χωράφια; Μήπως η πολιτεία ελέγχει προηγουμένως τη φωνή του κ. Ιερώνυμου ή τα ράσα του κ. Άνθιμου για να τους επιτρέψει να λειτουργήσουν;
Δεν είναι, βέβαια, η πρώτη φορά που ο Κώστας Γαβράς έρχεται αντιμέτωπος με την εκκλησιαστική λογοκρισία. Όταν, το 2002, σκηνοθέτησε το «Αμήν», μια ταινία που καταγγέλλει την σιωπή του Βατικανού, και ειδικά του Πάπα Πίου ΧΙΙ, στο ολοκαύτωμα των Εβραίων από το ναζιστικό καθεστώς, δέχτηκε τη σκληρή επίθεση του προέδρου της Επισκοπικής Συνόδου της Γαλλίας, Ζαν Πιέρ Ρικάρ. Ο Ρικάρ χαρακτήρισε «πρόκληση» την ταινία και τόνισε ότι θα πρέπει να «καταδικαστεί από όλους αυτούς που τιμούν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια». Τότε, ωστόσο, η Επισκοπική Σύνοδος δεν απαίτησε επίσημα την απόσυρση της ταινίας.
Η είδηση, πάντως, για την πρωτοφανή λογοκρισία που δέχτηκε το φιλμάκι του Γαβρά για την ιστορία του Παρθενώνα, έχει κάνει το γύρο του κόσμου, προκαλώντας στη διεθνή φήμη της Ελλάδας ένα μεγάλο πλήγμα. Αυτές οι τακτικές αυτό-ακυρώνουν στην ουσία τον απώτερο σκοπό ύπαρξης του ίδιου του Μουσείου, που δεν είναι βέβαια άλλος από την επιστροφή των κλεμμένων μαρμάρων στον φυσικό τους χώρο. Για να επιστραφούν, όμως, κύριοι, στην Ελλάδα τα μάρμαρα του Παρθενώνα δεν πρέπει να υπάρχουν μόνο οι κατάλληλες υποδομές για να τα δεχτούν. Θα πρέπει να υπάρχουν και οι κατάλληλες νοοτροπίες. Αμήν!
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 9/8/2009
Τα άρματα που χορεύουν
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
"Τα τανκς χορεύουν βαλς στις πλατείες της Πράγας"
(Ο Γιάννης Ρίτσος για την εισβολή των σοβιετικών αρμάτων στην πρωτεύουσα της Τσεχοσλοβακίας, 1968)
Απαράδεχτα κι επικίνδυνα κρίθηκαν από τον Υπουργό Άμυνας τα συνθήματα που ακούστηκαν πρόσφατα στα Κέντρα Εκπαίδευσης Νεοσυλλέκτων στη Λάρνακα και στην Πάφο. «Νεκρός Τούρκος καλός Τούρκος!», «Με τ’αρματα στην Πόλη θα μπούμε μια βραδιά, παρέλαση να κάνουμε μπρος ‘την Αγιά Σοφιά!», «Ελλάς, Ελλάς, σκέπασε κι εμάς!» ήταν μερικά από τα συνθήματα που υποχρεώθηκαν να φωνάξουν οι εθνοφρουροί μας (σ.σ. πληροφορίες για το ότι αναφωνήθηκε και το ιστορικό «Την Ελλάδαν θέλομεν και ας τρώγωμεν πέτρες!» χρήζουν ακόμη εξακρίβωσης). Ο Υπουργός χαρακτήρισε τα συνθήματα «σοβινιστικά» και «ρατσιστικά» και επιβεβαίωσε πως όσοι εκπαιδευτές διέταξαν την εκφώνησή τους θα τιμωρηθούν πειθαρχικά. Όπως καταγγέλλει, βέβαια, το Κυπριακό Παρατηρητήριο για τη Ρατσισμό και τη Ξενοφοβία, η αναφώνηση και η διαταγή για την αναφώνηση των συγκεκριμένων συνθημάτων δεν αποτελούν απλώς και μόνο πειθαρχικά παραπτώματα εντός του στρατού, αλλά ποινικά αδικήματα που αντιβαίνουν το σύνταγμα, το διεθνές δίκαιο, τους νόμους και το ευρωπαϊκό κεκτημένο, και υποδαυλίζουν το εθνοτικό και φυλετικό μίσος. Επομένως, όπως πολύ σωστά υποστηρίζει το Παρατηρητήριο, λόγο και υποχρέωση για δράση δεν έχει μόνο το Υπουργείο Άμυνας αλλά και η πολιτεία.
Για κάποιους βουλευτές της αντιπολίτευσης, ωστόσο, όπως π.χ. για τον κ. Σωτήρη Σαμψών, αυτή και μόνο ακόμη η πειθαρχική τιμωρία που διέταξε ο Υπουργός είναι άδικη, αφού «είναι ανήκουστο ν’ απαγορεύεται η αναφώνηση συνθημάτων υπέρ της Ελλάδας και εναντίον της Τουρκίας στο στράτευμα». Πώς, εξάλλου, θα τονωθεί και θα ισχυροποιηθεί το ηθικό της Εθνικής Φρουράς, η μαχητική και αποτρεπτική της ικανότητα; «Τι ρατσιστικό υπάρχει στην επίκληση της μητέρας πατρίδας από τους στρατιώτες μας;», διερωτήθηκε ο κ. Σαμψών, για να καταλήξει έξαλλος πως «αν είναι να έχουμε εθνοφρουρούς χωρίς εθνικό φρόνημα καλύτερα να διαλύσουμε εντελώς την Εθνική Φρουρά!».
Ο Υπουργός Άμυνας, εντούτοις, και μαζί του η κυβέρνηση, παρουσιάζονται αποφασισμένοι να διαφυλάξουν, μεν, την ακεραιότητα της Εθνικής Φρουράς, να πατάξουν, δε, τον (πρωτοφανή;) εθνικιστικό, ρατσιστικό και σοβινιστικό χαρακτήρα του στρατεύματός μας. Σε κάθε Κέντρο Εκπαίδευσης Νεοσυλλέκτων έχει αναρτηθεί, μάλιστα, για το σκοπό αυτό, ένας κατάλογος πιο «αθώων» συνθημάτων τα οποία θα δικαιούνται να αναφωνούν στο εξής οι εθνοφρουροί. Είμαι πολύ περίεργη, αλήθεια, να δω αυτό τον κατάλογο (όσο κι αν έψαξα δεν τον βρίσκω πουθενά). Θέλω να πιστεύω, ωστόσο, ότι τα συνθήματα αυτά θα είναι το ίδιο «αντιρατσιστικά» όπως και τα 41 μεταχειρισμένα βαρέα άρματα μάχης Τ80, που αγόρασε πρόσφατα η κυβέρνηση από τη Ρωσία σε τιμή ευκαιρίας (το τελικό κόστος υπολογίζεται μόνο στα 115 εκ. ευρώ, ενώ η μικρή προκαταβολή που καταθέσαμε δεν ξεπερνάει τα 11,5 εκ. ευρώ). Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς πως τα άρματα αυτά δεν είναι «σοβινιστικά», διότι: α) προέρχονται από το αντιρατσιστικό και διεθνιστικό οπλοστάσιο της Σοβιετικής Ένωσης και πιθανόν να χρησιμοποιήθηκαν μόνο σε ειρηνιστικές επεμβάσεις, όπως αυτή στο Αφγανιστάν, ή στην καταστολή της εξέγερσης στην Τσετσενία και β) μέσα στα πλαίσια των συνομιλιών και του ειρηνικού κλίματος που προσπαθεί να προωθήσει η κυβέρνηση, τα τανκς αυτά θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν και ως άρματα ειρήνης (για παράδειγμα, να ανθοστολιστούν και να παρελάσουν οδηγούμενα από αγκαλιασμένους Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους).
Ας σοβαρευτούμε όμως. Θέλω να διατυπώσω ξεκάθαρα την άποψή μου: Η κυβέρνηση αυτή εκλέχθηκε με την προσδοκία της λύσης και της ειρήνης. Η επίτευξη αυτών των δύο, ωστόσο, προϋποθέτει και την εις βάθος ρήξη με το κατεστημένο. Προϋποθέτει τόλμη, όχι αμυντική στάση. Προϋποθέτει θάρρος και γερά βήματα προς τα μπρος, όχι την τακτική του «δυο βήματα μπροστά και τρία πίσω». Η αλλαγή δεν θα έρθει με την αγορά στρατιωτικού εξοπλισμού εν καιρώ συνομιλιών, ούτε με την επιβολή «μαλακών» συνθημάτων στην εκπαίδευση των νεοσυλλέκτων. Θα έρθει μόνο με την οριστική απόφαση της πλήρους διάλυσης της Εθνικής Φρουράς. Και όχι βέβαια έτσι όπως το εννοεί ο αγανακτισμένος κ. Σαμψών, αλλά έτσι όπως το υπαγορεύουν οι κανόνες της κοινής και νηφάλιας λογικής. Δεν υπάρχουν «άρματα που χορεύουν», κύριε Πρόεδρε, όπως δεν υπάρχουν ούτε «μετριοπαθείς Σαμψών», ούτε «αντιρατσιστική» και «αντισοβινιστική» Εθνική Φρουρά. Το μέλλον που θέλουμε δεν είναι γκρίζο, δεν είναι «λίγο άσπρο και λίγο μαύρο». Είναι κάτασπρο.
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
"Τα τανκς χορεύουν βαλς στις πλατείες της Πράγας"
(Ο Γιάννης Ρίτσος για την εισβολή των σοβιετικών αρμάτων στην πρωτεύουσα της Τσεχοσλοβακίας, 1968)
Απαράδεχτα κι επικίνδυνα κρίθηκαν από τον Υπουργό Άμυνας τα συνθήματα που ακούστηκαν πρόσφατα στα Κέντρα Εκπαίδευσης Νεοσυλλέκτων στη Λάρνακα και στην Πάφο. «Νεκρός Τούρκος καλός Τούρκος!», «Με τ’αρματα στην Πόλη θα μπούμε μια βραδιά, παρέλαση να κάνουμε μπρος ‘την Αγιά Σοφιά!», «Ελλάς, Ελλάς, σκέπασε κι εμάς!» ήταν μερικά από τα συνθήματα που υποχρεώθηκαν να φωνάξουν οι εθνοφρουροί μας (σ.σ. πληροφορίες για το ότι αναφωνήθηκε και το ιστορικό «Την Ελλάδαν θέλομεν και ας τρώγωμεν πέτρες!» χρήζουν ακόμη εξακρίβωσης). Ο Υπουργός χαρακτήρισε τα συνθήματα «σοβινιστικά» και «ρατσιστικά» και επιβεβαίωσε πως όσοι εκπαιδευτές διέταξαν την εκφώνησή τους θα τιμωρηθούν πειθαρχικά. Όπως καταγγέλλει, βέβαια, το Κυπριακό Παρατηρητήριο για τη Ρατσισμό και τη Ξενοφοβία, η αναφώνηση και η διαταγή για την αναφώνηση των συγκεκριμένων συνθημάτων δεν αποτελούν απλώς και μόνο πειθαρχικά παραπτώματα εντός του στρατού, αλλά ποινικά αδικήματα που αντιβαίνουν το σύνταγμα, το διεθνές δίκαιο, τους νόμους και το ευρωπαϊκό κεκτημένο, και υποδαυλίζουν το εθνοτικό και φυλετικό μίσος. Επομένως, όπως πολύ σωστά υποστηρίζει το Παρατηρητήριο, λόγο και υποχρέωση για δράση δεν έχει μόνο το Υπουργείο Άμυνας αλλά και η πολιτεία.
Για κάποιους βουλευτές της αντιπολίτευσης, ωστόσο, όπως π.χ. για τον κ. Σωτήρη Σαμψών, αυτή και μόνο ακόμη η πειθαρχική τιμωρία που διέταξε ο Υπουργός είναι άδικη, αφού «είναι ανήκουστο ν’ απαγορεύεται η αναφώνηση συνθημάτων υπέρ της Ελλάδας και εναντίον της Τουρκίας στο στράτευμα». Πώς, εξάλλου, θα τονωθεί και θα ισχυροποιηθεί το ηθικό της Εθνικής Φρουράς, η μαχητική και αποτρεπτική της ικανότητα; «Τι ρατσιστικό υπάρχει στην επίκληση της μητέρας πατρίδας από τους στρατιώτες μας;», διερωτήθηκε ο κ. Σαμψών, για να καταλήξει έξαλλος πως «αν είναι να έχουμε εθνοφρουρούς χωρίς εθνικό φρόνημα καλύτερα να διαλύσουμε εντελώς την Εθνική Φρουρά!».
Ο Υπουργός Άμυνας, εντούτοις, και μαζί του η κυβέρνηση, παρουσιάζονται αποφασισμένοι να διαφυλάξουν, μεν, την ακεραιότητα της Εθνικής Φρουράς, να πατάξουν, δε, τον (πρωτοφανή;) εθνικιστικό, ρατσιστικό και σοβινιστικό χαρακτήρα του στρατεύματός μας. Σε κάθε Κέντρο Εκπαίδευσης Νεοσυλλέκτων έχει αναρτηθεί, μάλιστα, για το σκοπό αυτό, ένας κατάλογος πιο «αθώων» συνθημάτων τα οποία θα δικαιούνται να αναφωνούν στο εξής οι εθνοφρουροί. Είμαι πολύ περίεργη, αλήθεια, να δω αυτό τον κατάλογο (όσο κι αν έψαξα δεν τον βρίσκω πουθενά). Θέλω να πιστεύω, ωστόσο, ότι τα συνθήματα αυτά θα είναι το ίδιο «αντιρατσιστικά» όπως και τα 41 μεταχειρισμένα βαρέα άρματα μάχης Τ80, που αγόρασε πρόσφατα η κυβέρνηση από τη Ρωσία σε τιμή ευκαιρίας (το τελικό κόστος υπολογίζεται μόνο στα 115 εκ. ευρώ, ενώ η μικρή προκαταβολή που καταθέσαμε δεν ξεπερνάει τα 11,5 εκ. ευρώ). Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς πως τα άρματα αυτά δεν είναι «σοβινιστικά», διότι: α) προέρχονται από το αντιρατσιστικό και διεθνιστικό οπλοστάσιο της Σοβιετικής Ένωσης και πιθανόν να χρησιμοποιήθηκαν μόνο σε ειρηνιστικές επεμβάσεις, όπως αυτή στο Αφγανιστάν, ή στην καταστολή της εξέγερσης στην Τσετσενία και β) μέσα στα πλαίσια των συνομιλιών και του ειρηνικού κλίματος που προσπαθεί να προωθήσει η κυβέρνηση, τα τανκς αυτά θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν και ως άρματα ειρήνης (για παράδειγμα, να ανθοστολιστούν και να παρελάσουν οδηγούμενα από αγκαλιασμένους Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους).
Ας σοβαρευτούμε όμως. Θέλω να διατυπώσω ξεκάθαρα την άποψή μου: Η κυβέρνηση αυτή εκλέχθηκε με την προσδοκία της λύσης και της ειρήνης. Η επίτευξη αυτών των δύο, ωστόσο, προϋποθέτει και την εις βάθος ρήξη με το κατεστημένο. Προϋποθέτει τόλμη, όχι αμυντική στάση. Προϋποθέτει θάρρος και γερά βήματα προς τα μπρος, όχι την τακτική του «δυο βήματα μπροστά και τρία πίσω». Η αλλαγή δεν θα έρθει με την αγορά στρατιωτικού εξοπλισμού εν καιρώ συνομιλιών, ούτε με την επιβολή «μαλακών» συνθημάτων στην εκπαίδευση των νεοσυλλέκτων. Θα έρθει μόνο με την οριστική απόφαση της πλήρους διάλυσης της Εθνικής Φρουράς. Και όχι βέβαια έτσι όπως το εννοεί ο αγανακτισμένος κ. Σαμψών, αλλά έτσι όπως το υπαγορεύουν οι κανόνες της κοινής και νηφάλιας λογικής. Δεν υπάρχουν «άρματα που χορεύουν», κύριε Πρόεδρε, όπως δεν υπάρχουν ούτε «μετριοπαθείς Σαμψών», ούτε «αντιρατσιστική» και «αντισοβινιστική» Εθνική Φρουρά. Το μέλλον που θέλουμε δεν είναι γκρίζο, δεν είναι «λίγο άσπρο και λίγο μαύρο». Είναι κάτασπρο.
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
Διαστρεβλωμένες λέξεις
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
«Ήταν ένα απόγεμα του ’56 … Τότες που πατριωτισμός σήμαινε αλληλοσκοτωμός … Τότες που οι λέξεις άλλαζαν τις σημασίες τους. Τους εθνικά άφρονες φώναζαν εθνικόφρονες, τους τρομοκράτες-αγωνιστές και τους αγωνιστές-προδότες»
ΧΡΗΣΤΟΣ ΧΑΤΖΗΠΑΠΑΣ, «ΕΞΑΡΕΣ», 1979 (ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΨΕΜΑ»)
Κάπως έτσι περιγράφει το χρονικό πλαίσιο μέσα στο οποίο τοποθετεί την ιστορία του ο κύπριος λογοτέχνης Χρήστος Χατζήπαπας. Η ιστορία που μας διηγείται αναφέρεται πράγματι στον παρεξηγημένο ρόλο δύο Ελληνοκυπρίων κατά τη διάρκεια της ταραγμένης δεκαετίας του ’50. Ο ένας, ο Κώστας ο Μπουρής, αναπτύσσει φιλική σχέση με έναν Τουρκοκύπριο πραματευτή και όταν, ένα ανύποπτο απόγευμα, ο τελευταίος πέφτει αναίσθητος από τα πυρά ενός άλλου Ελληνοκύπριου, ο Μπουρής σπεύδει να τον πάει στο νοσοκομείο. Την επομένη όμως, «τα φυλλάδια γράφαν πως ο Μπουρής ήταν προδότης και πως αυτός και οι φίλοι του ώφειλαν να προσέξουν καλώς διότι εάν εσυνέχιζαν την προδοτικήν τακτικήν των έναντι του Ιερού Αγώνος θα είχαν την ιδίαν τύχην μετά του αλλοθρήσκου συντρόφου των». Όσο για τον άλλο Ελληνοκύπριο, δηλαδή τον φονιά, αυτός κατάφερε να φυγαδευτεί μέχρι να ξεχαστεί η πράξη του: «Δεν ξέρει πια κανένας για την απόπειρα ενάντια στον Χουσεΐνη. Ποιος τόκανε, ποιος δεν τόκανε – προείχε ο Αγώνας». Μετά από λίγο καιρό, ωστόσο, ακούστηκαν τα νέα του από το ραδιόφωνο: «Σε μια ενέδρα εναντίον των ‘Δυνάμεων Ασφαλείας’ κι από κακή χρήση της χειροβομβίδας σκοτώθηκε…». Εν τέλει, ο φονιάς θάφτηκε με τιμές ήρωα. Κι ο πραγματικός ήρωας στιγματίστηκε για πάντα ως προδότης. «Τότες που οι λέξεις άλλαζαν τις σημασίες τους» λοιπόν …
Ξετρύπωσα το διήγημα του Χατζήπαπα όταν τις προάλλες γύρισα από μια άκρως συγκινητική εκδήλωση. Μέσα στον κυκεώνα των «πατριωτικών» εκδηλώσεων που οργανώνονται κάθε Ιούλιο για να μνημονεύσουν τα μαρτυρικά γεγονότα του πραξικοπήματος και της εισβολής, κάποιοι άνθρωποι θέλησαν φέτος να πρωτοτυπήσουν: με πρωτοβουλία της δημοσιογράφου Sevgul Uludag και με την υποστήριξη πολλών, μη κυβερνητικών, κυρίως, οργανώσεων, πραγματοποιήθηκε την προηγούμενη Τετάρτη (22 Ιουλίου) μια δικοινοτική εκδήλωση για να τιμηθούν «Τουρκοκύπριοι και Ελληνοκύπριοι για πράξεις θάρρους και ανθρωπισμού εν καιρώ πολέμου». Οι ανδραγαθίες όσων τιμήθηκαν δεν είχαν να κάνουν ούτε με πολεμικά κατορθώματα ούτε με δολοφονίες. Οι «πράξεις θάρρους και ανθρωπισμού» αναφέρονταν στη δράση απλών ανθρώπων κι από τις δύο κοινότητες που, με κίνδυνο πολλές φορές την ίδια τους τη ζωή, στάθηκαν μπροστά για να σώσουν (από τα εγκληματικά χέρια των «δικών τους» πατριωτών) συνανθρώπους τους που ανήκαν στην κοινότητα «του εχθρού». Οι αφανείς αυτοί ήρωες, υπό συνθήκες πολέμου, διατήρησαν την ανθρωπιά τους κι έσωσαν ή προστάτευσαν συγχωριανούς, συναδέλφους, φίλους ή και αγνώστους από βέβαιο θάνατο, σφαγή ή βιασμό.
Τιμήθηκαν έτσι κάποιοι από τους εκατοντάδες ξεχασμένους «Μπουρήδες» της κυπριακής ιστορίας: ανάμεσα σε άλλους, ο Alpay Topuz, υπεύθυνος για τη φύλαξη των Ελληνοκυπρίων αιχμαλώτων στη Βόννη, που σταμάτησε όσους «δικούς του» βίαζαν αιχμάλωτες γυναίκες και βοήθησε πολλές από αυτές να διαφύγουν στον νότο για να αποβάλουν• ο μουχτάρης του Στρογγυλού και «αγνοούμενος» πλέον, Σταύρος Ποϊράζης, που προστάτευσε τους Τουρκοκύπριους του χωριού του από επιθέσεις Ελληνοκυπρίων το ’63 και το ’74• ο Ertan Akincioglu, ένας βοσκός από το Λάπαθος που, το 1974, έσωσε από βέβαιο θάνατο μια ομάδα Ελληνοκυπρίων από τη Γύψου και αργότερα διώχθηκε ως «κατάσκοπος» από το καθεστώς Ντενκτάς• ο παπά-Κλεάνθης από τη Δρομολαξιά και ο τέως μουχτάρης Κιτίου Παναγιώτης Κωστή Πάτσαλου, που έσωσαν τη ζωή όσων Τουρκοκυπρίων της Δρομολαξιάς είχαν συλληφθεί και μεταφερθεί στο Κίτι με σκοπό να εκτελεστούν από την ΕΟΚΑ Β’. Και τόσοι άλλοι. Κανένας όμως από τους τιμώμενους δεν «καμάρωσε» για την πράξη του. Αντίθετα, λαμβάνοντας με σεμνότητα την τιμητική πλακέτα (πολλές φορές από τα χέρια του ίδιου του ανθρώπου που είχε σώσει), δήλωσε, ο καθένας με τη σειρά του, πως δεν έκανε τίποτα άλλο πέραν από το «καθήκον» που του υπέβαλλε η συνείδησή του.
Να, λοιπόν, αγαπητέ μου Χρήστο Χατζήπαπα, που οι διαστρεβλωμένες λέξεις αρχίζουν δειλά-δειλά να ισιώνουν, να ξαναβρίσκουν το σωστό νόημά τους… Ας ελπίσουμε πως κάποτε σ’ αυτό τον τόπο όλοι οι ήρωες θα ονομάζονται «ήρωες» και όλοι οι φονιάδες «φονιάδες».
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 26/7/2009
«Ήταν ένα απόγεμα του ’56 … Τότες που πατριωτισμός σήμαινε αλληλοσκοτωμός … Τότες που οι λέξεις άλλαζαν τις σημασίες τους. Τους εθνικά άφρονες φώναζαν εθνικόφρονες, τους τρομοκράτες-αγωνιστές και τους αγωνιστές-προδότες»
ΧΡΗΣΤΟΣ ΧΑΤΖΗΠΑΠΑΣ, «ΕΞΑΡΕΣ», 1979 (ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΨΕΜΑ»)
Κάπως έτσι περιγράφει το χρονικό πλαίσιο μέσα στο οποίο τοποθετεί την ιστορία του ο κύπριος λογοτέχνης Χρήστος Χατζήπαπας. Η ιστορία που μας διηγείται αναφέρεται πράγματι στον παρεξηγημένο ρόλο δύο Ελληνοκυπρίων κατά τη διάρκεια της ταραγμένης δεκαετίας του ’50. Ο ένας, ο Κώστας ο Μπουρής, αναπτύσσει φιλική σχέση με έναν Τουρκοκύπριο πραματευτή και όταν, ένα ανύποπτο απόγευμα, ο τελευταίος πέφτει αναίσθητος από τα πυρά ενός άλλου Ελληνοκύπριου, ο Μπουρής σπεύδει να τον πάει στο νοσοκομείο. Την επομένη όμως, «τα φυλλάδια γράφαν πως ο Μπουρής ήταν προδότης και πως αυτός και οι φίλοι του ώφειλαν να προσέξουν καλώς διότι εάν εσυνέχιζαν την προδοτικήν τακτικήν των έναντι του Ιερού Αγώνος θα είχαν την ιδίαν τύχην μετά του αλλοθρήσκου συντρόφου των». Όσο για τον άλλο Ελληνοκύπριο, δηλαδή τον φονιά, αυτός κατάφερε να φυγαδευτεί μέχρι να ξεχαστεί η πράξη του: «Δεν ξέρει πια κανένας για την απόπειρα ενάντια στον Χουσεΐνη. Ποιος τόκανε, ποιος δεν τόκανε – προείχε ο Αγώνας». Μετά από λίγο καιρό, ωστόσο, ακούστηκαν τα νέα του από το ραδιόφωνο: «Σε μια ενέδρα εναντίον των ‘Δυνάμεων Ασφαλείας’ κι από κακή χρήση της χειροβομβίδας σκοτώθηκε…». Εν τέλει, ο φονιάς θάφτηκε με τιμές ήρωα. Κι ο πραγματικός ήρωας στιγματίστηκε για πάντα ως προδότης. «Τότες που οι λέξεις άλλαζαν τις σημασίες τους» λοιπόν …
Ξετρύπωσα το διήγημα του Χατζήπαπα όταν τις προάλλες γύρισα από μια άκρως συγκινητική εκδήλωση. Μέσα στον κυκεώνα των «πατριωτικών» εκδηλώσεων που οργανώνονται κάθε Ιούλιο για να μνημονεύσουν τα μαρτυρικά γεγονότα του πραξικοπήματος και της εισβολής, κάποιοι άνθρωποι θέλησαν φέτος να πρωτοτυπήσουν: με πρωτοβουλία της δημοσιογράφου Sevgul Uludag και με την υποστήριξη πολλών, μη κυβερνητικών, κυρίως, οργανώσεων, πραγματοποιήθηκε την προηγούμενη Τετάρτη (22 Ιουλίου) μια δικοινοτική εκδήλωση για να τιμηθούν «Τουρκοκύπριοι και Ελληνοκύπριοι για πράξεις θάρρους και ανθρωπισμού εν καιρώ πολέμου». Οι ανδραγαθίες όσων τιμήθηκαν δεν είχαν να κάνουν ούτε με πολεμικά κατορθώματα ούτε με δολοφονίες. Οι «πράξεις θάρρους και ανθρωπισμού» αναφέρονταν στη δράση απλών ανθρώπων κι από τις δύο κοινότητες που, με κίνδυνο πολλές φορές την ίδια τους τη ζωή, στάθηκαν μπροστά για να σώσουν (από τα εγκληματικά χέρια των «δικών τους» πατριωτών) συνανθρώπους τους που ανήκαν στην κοινότητα «του εχθρού». Οι αφανείς αυτοί ήρωες, υπό συνθήκες πολέμου, διατήρησαν την ανθρωπιά τους κι έσωσαν ή προστάτευσαν συγχωριανούς, συναδέλφους, φίλους ή και αγνώστους από βέβαιο θάνατο, σφαγή ή βιασμό.
Τιμήθηκαν έτσι κάποιοι από τους εκατοντάδες ξεχασμένους «Μπουρήδες» της κυπριακής ιστορίας: ανάμεσα σε άλλους, ο Alpay Topuz, υπεύθυνος για τη φύλαξη των Ελληνοκυπρίων αιχμαλώτων στη Βόννη, που σταμάτησε όσους «δικούς του» βίαζαν αιχμάλωτες γυναίκες και βοήθησε πολλές από αυτές να διαφύγουν στον νότο για να αποβάλουν• ο μουχτάρης του Στρογγυλού και «αγνοούμενος» πλέον, Σταύρος Ποϊράζης, που προστάτευσε τους Τουρκοκύπριους του χωριού του από επιθέσεις Ελληνοκυπρίων το ’63 και το ’74• ο Ertan Akincioglu, ένας βοσκός από το Λάπαθος που, το 1974, έσωσε από βέβαιο θάνατο μια ομάδα Ελληνοκυπρίων από τη Γύψου και αργότερα διώχθηκε ως «κατάσκοπος» από το καθεστώς Ντενκτάς• ο παπά-Κλεάνθης από τη Δρομολαξιά και ο τέως μουχτάρης Κιτίου Παναγιώτης Κωστή Πάτσαλου, που έσωσαν τη ζωή όσων Τουρκοκυπρίων της Δρομολαξιάς είχαν συλληφθεί και μεταφερθεί στο Κίτι με σκοπό να εκτελεστούν από την ΕΟΚΑ Β’. Και τόσοι άλλοι. Κανένας όμως από τους τιμώμενους δεν «καμάρωσε» για την πράξη του. Αντίθετα, λαμβάνοντας με σεμνότητα την τιμητική πλακέτα (πολλές φορές από τα χέρια του ίδιου του ανθρώπου που είχε σώσει), δήλωσε, ο καθένας με τη σειρά του, πως δεν έκανε τίποτα άλλο πέραν από το «καθήκον» που του υπέβαλλε η συνείδησή του.
Να, λοιπόν, αγαπητέ μου Χρήστο Χατζήπαπα, που οι διαστρεβλωμένες λέξεις αρχίζουν δειλά-δειλά να ισιώνουν, να ξαναβρίσκουν το σωστό νόημά τους… Ας ελπίσουμε πως κάποτε σ’ αυτό τον τόπο όλοι οι ήρωες θα ονομάζονται «ήρωες» και όλοι οι φονιάδες «φονιάδες».
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 26/7/2009
«Παραφροσύνη, ήγουν Πελλάρα»
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
Το 1935, ο πίνακας ταξινόμησης ψυχασθενών στο Ψυχιατρείο Αγίας Παρασκευής στη Λευκωσία αναγράφει, μεταξύ άλλων, και δύο περίεργους τύπους ψυχικής διαταραχής: την «Ηθική Παραφροσύνη» και την «Προσποιητή Παραφροσύνη» (βλ. Ανδρέα Π. Γεωργιάδη, «Η Ιστορία της Τρέλας στην Κύπρο κατά την Τουρκοκρατία και Αγγλοκρατία», Λευκωσία, 1995). Εδώ και καιρό προβληματιζόμουν για τη σημασία των όρων αυτών. Την απορία μου για το θέμα ήρθε επιτέλους να λύσει η πρόσφατη συζήτηση γύρω από το φαινόμενο των φυγόστρατων στην Κύπρο. Όπως έγινε γνωστό τις τελευταίες μέρες, μέσα σε οκτώ χρόνια (δηλ. από το 2000 μέχρι σήμερα), οι περιπτώσεις απαλλαγής από τη στράτευση λόγω ψυχικών παθήσεων αυξήθηκαν κατακόρυφα, περνώντας σταδιακά από τις 43 (το 2000) στις 995 (το 2008). Τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι ένας στους πέντε στρατεύσιμους νέους πάσχει από κάποια ψυχική ασθένεια. Το ποσοστό αγγίζει σχεδόν τα επίπεδα επιδημίας.
Κανένας, βέβαια, δεν φαίνεται να παίρνει στα σοβαρά την υπόθεση ότι η κοινωνία μας παρουσιάζει μαζικά συμπτώματα κατάθλιψης, σχιζοφρένειας και παράνοιας. Σύσσωμη η πολιτικο-στρατιωτική ηγεσία μάς διαβεβαιώνει ότι έχουμε όλοι «σώας τας φρένας» και ότι πρόκειται απλώς για μια απάτη, μια «προσποιητή» δηλαδή, «παραφροσύνη». Μια «έγκυρη στρατιωτική πηγή», μάλιστα, με διαφώτισε επιτέλους και για το τι σημαίνει «ηθική παραφροσύνη»: «Αυτό που διαπράττουν αυτά τα θλιβερά μαμμόθρεφτα, άθλιοι βλαστοί πωρωμένων οικογενειών, με την ενσυνείδητη ενθάρρυνση, υποκίνηση και βοήθεια των γονιών τους, είναι συνειδητή παρανομία, είναι φυγοστρατία, είναι κατάντημα, είναι ευθεία υπονόμευση της κατεχόμενης πατρίδας μας και της Εθνικής Φρουράς» («Η Σημερινή», 12/7/2009).
Για να παταχθεί λοιπόν το τόσο επικίνδυνο για την πατρίδα μας φαινόμενο, έχουν προταθεί από τους ειδικούς διάφορα έκτακτα μέτρα. Για παράδειγμα, ο γνωστός ψυχίατρος Τάκης Χ. Ευδόκας εισηγείται, ανάμεσα σε άλλα, ότι όσοι χαρακτηρίζονται ως «ανώμαλοι ψυχολογικά» και δεν στρατεύονται, να μην προσλαμβάνονται στη δημόσια υπηρεσία ως υπάλληλοι και να στερούνται την άδεια οδήγησης («Η Σημερινή», 12/7/2009).
Όσα μέτρα όμως προτείνονται είναι τιμωρητικά και όχι θεραπευτικά. Από τους ειδικούς διαφεύγει ίσως ο πλούτος πληροφοριών και θεραπευτικών μεθόδων που μας παρέχεται από την κυπριακή ιστορία και παράδοση. Για παράδειγμα, στο «Ιατροσοφικόν το Συνταχθέν υπό του Σκευοφύλακος της εν Κύπρω Ιεράς Μονής Μαχαιρά, Μοναχού Μητροφάνους» (1849) βρίσκουμε συνταγές για την ίαση της «παραφροσύνης» («ήγουν λαμπάχιον ή πελλάρα»), της «μελαγχολίας» και της «υποχονδρίας»: «Λάβε 30 δράμια σκόρδον καθαρισμένον και 30 δράμια σταφίδια μαύρα χωρίς κοκκόνια και 3 δράμια μουσκοκάρφια, κοπάνισε τα όλα καλά και κάμε τα χάπια ωσάν ρεβίνθια και δίδε του πάσχοντος τρία το πρωί και δύο το βράδυ και είναι πολλά ωφέλιμα». Ο ίδιος συγγραφέας παρέχει πληροφορίες και για τη λύτρωση όσων εμπίπτουν στην κατηγορία «του κατουρούντος την νύκταν»: «Καύσον χηναρίου γλώσσαν να γίνει στάχτη, να την πίνει με κρασί. Ή ορχίδια του πετεινού να τα φάγει ψητά». Εξάλλου, κάποια κυπριακά εκτυπωμένα γιατροσόφια του τέλους της οθωμανικής περιόδου, περιέχουν συμβουλές για όσους νεοσύλλεκτους φοβούνται, λόγου χάρη, τη νυχτερινή σκοπιά: «Όσοι είναι πολλά φοβιτσάροι και δειλιούσι την νύκτα να μείνουσι μοναχοί, ας τρώγουν αντράκλαις συχνά, ήγουν γλυστρίδας, όπου κάμνουν σαλάτα και ταις βάνουν και εις το στρώμα και ας ταις βαστούν και επάνω τους να τους αγγίξουν κατάσαρκα και ούτως από τον πολύν φόβον λυτρώνονται».
Αν δεν λειτουργήσουν οι επιστημονικές αυτές μέθοδοι, θα μπορούσε το κράτος να αντλήσει ιδέες πάταξης του φαινομένου από τις θρησκευτικές αντιλήψεις και δοξασίες του λαού μας. Μια πολύ διαδεδομένη λαϊκή δοξασία ήταν, για παράδειγμα, η «δαιμονοπληξία». Σύμφωνα με αυτή, οι ψυχικές παθήσεις προκαλούνταν από πονηρά πνεύματα, που διείσδυαν στην ψυχή και μεταμόρφωναν τον άνθρωπο. Στην περίπτωσή μας το πονηρό πνεύμα θα μπορούσε να εντοπιστεί στο «αντεθνικό δαιμόνιο» και το κράτος, μαζί με την Εκκλησία, θα μπορούσαν να προχωρήσουν σε μαζικούς εξορκισμούς.
Αν πάλι τίποτε από τα παραπάνω δεν φέρει αποτέλεσμα, τότε δεν μένει στους ιθύνοντες μας παρά να προβληματιστούν: Μήπως οι νέοι δεν πιστεύουν πια στην πατρίδα που τους πουλάμε;
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 19/7/2009
Το 1935, ο πίνακας ταξινόμησης ψυχασθενών στο Ψυχιατρείο Αγίας Παρασκευής στη Λευκωσία αναγράφει, μεταξύ άλλων, και δύο περίεργους τύπους ψυχικής διαταραχής: την «Ηθική Παραφροσύνη» και την «Προσποιητή Παραφροσύνη» (βλ. Ανδρέα Π. Γεωργιάδη, «Η Ιστορία της Τρέλας στην Κύπρο κατά την Τουρκοκρατία και Αγγλοκρατία», Λευκωσία, 1995). Εδώ και καιρό προβληματιζόμουν για τη σημασία των όρων αυτών. Την απορία μου για το θέμα ήρθε επιτέλους να λύσει η πρόσφατη συζήτηση γύρω από το φαινόμενο των φυγόστρατων στην Κύπρο. Όπως έγινε γνωστό τις τελευταίες μέρες, μέσα σε οκτώ χρόνια (δηλ. από το 2000 μέχρι σήμερα), οι περιπτώσεις απαλλαγής από τη στράτευση λόγω ψυχικών παθήσεων αυξήθηκαν κατακόρυφα, περνώντας σταδιακά από τις 43 (το 2000) στις 995 (το 2008). Τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι ένας στους πέντε στρατεύσιμους νέους πάσχει από κάποια ψυχική ασθένεια. Το ποσοστό αγγίζει σχεδόν τα επίπεδα επιδημίας.
Κανένας, βέβαια, δεν φαίνεται να παίρνει στα σοβαρά την υπόθεση ότι η κοινωνία μας παρουσιάζει μαζικά συμπτώματα κατάθλιψης, σχιζοφρένειας και παράνοιας. Σύσσωμη η πολιτικο-στρατιωτική ηγεσία μάς διαβεβαιώνει ότι έχουμε όλοι «σώας τας φρένας» και ότι πρόκειται απλώς για μια απάτη, μια «προσποιητή» δηλαδή, «παραφροσύνη». Μια «έγκυρη στρατιωτική πηγή», μάλιστα, με διαφώτισε επιτέλους και για το τι σημαίνει «ηθική παραφροσύνη»: «Αυτό που διαπράττουν αυτά τα θλιβερά μαμμόθρεφτα, άθλιοι βλαστοί πωρωμένων οικογενειών, με την ενσυνείδητη ενθάρρυνση, υποκίνηση και βοήθεια των γονιών τους, είναι συνειδητή παρανομία, είναι φυγοστρατία, είναι κατάντημα, είναι ευθεία υπονόμευση της κατεχόμενης πατρίδας μας και της Εθνικής Φρουράς» («Η Σημερινή», 12/7/2009).
Για να παταχθεί λοιπόν το τόσο επικίνδυνο για την πατρίδα μας φαινόμενο, έχουν προταθεί από τους ειδικούς διάφορα έκτακτα μέτρα. Για παράδειγμα, ο γνωστός ψυχίατρος Τάκης Χ. Ευδόκας εισηγείται, ανάμεσα σε άλλα, ότι όσοι χαρακτηρίζονται ως «ανώμαλοι ψυχολογικά» και δεν στρατεύονται, να μην προσλαμβάνονται στη δημόσια υπηρεσία ως υπάλληλοι και να στερούνται την άδεια οδήγησης («Η Σημερινή», 12/7/2009).
Όσα μέτρα όμως προτείνονται είναι τιμωρητικά και όχι θεραπευτικά. Από τους ειδικούς διαφεύγει ίσως ο πλούτος πληροφοριών και θεραπευτικών μεθόδων που μας παρέχεται από την κυπριακή ιστορία και παράδοση. Για παράδειγμα, στο «Ιατροσοφικόν το Συνταχθέν υπό του Σκευοφύλακος της εν Κύπρω Ιεράς Μονής Μαχαιρά, Μοναχού Μητροφάνους» (1849) βρίσκουμε συνταγές για την ίαση της «παραφροσύνης» («ήγουν λαμπάχιον ή πελλάρα»), της «μελαγχολίας» και της «υποχονδρίας»: «Λάβε 30 δράμια σκόρδον καθαρισμένον και 30 δράμια σταφίδια μαύρα χωρίς κοκκόνια και 3 δράμια μουσκοκάρφια, κοπάνισε τα όλα καλά και κάμε τα χάπια ωσάν ρεβίνθια και δίδε του πάσχοντος τρία το πρωί και δύο το βράδυ και είναι πολλά ωφέλιμα». Ο ίδιος συγγραφέας παρέχει πληροφορίες και για τη λύτρωση όσων εμπίπτουν στην κατηγορία «του κατουρούντος την νύκταν»: «Καύσον χηναρίου γλώσσαν να γίνει στάχτη, να την πίνει με κρασί. Ή ορχίδια του πετεινού να τα φάγει ψητά». Εξάλλου, κάποια κυπριακά εκτυπωμένα γιατροσόφια του τέλους της οθωμανικής περιόδου, περιέχουν συμβουλές για όσους νεοσύλλεκτους φοβούνται, λόγου χάρη, τη νυχτερινή σκοπιά: «Όσοι είναι πολλά φοβιτσάροι και δειλιούσι την νύκτα να μείνουσι μοναχοί, ας τρώγουν αντράκλαις συχνά, ήγουν γλυστρίδας, όπου κάμνουν σαλάτα και ταις βάνουν και εις το στρώμα και ας ταις βαστούν και επάνω τους να τους αγγίξουν κατάσαρκα και ούτως από τον πολύν φόβον λυτρώνονται».
Αν δεν λειτουργήσουν οι επιστημονικές αυτές μέθοδοι, θα μπορούσε το κράτος να αντλήσει ιδέες πάταξης του φαινομένου από τις θρησκευτικές αντιλήψεις και δοξασίες του λαού μας. Μια πολύ διαδεδομένη λαϊκή δοξασία ήταν, για παράδειγμα, η «δαιμονοπληξία». Σύμφωνα με αυτή, οι ψυχικές παθήσεις προκαλούνταν από πονηρά πνεύματα, που διείσδυαν στην ψυχή και μεταμόρφωναν τον άνθρωπο. Στην περίπτωσή μας το πονηρό πνεύμα θα μπορούσε να εντοπιστεί στο «αντεθνικό δαιμόνιο» και το κράτος, μαζί με την Εκκλησία, θα μπορούσαν να προχωρήσουν σε μαζικούς εξορκισμούς.
Αν πάλι τίποτε από τα παραπάνω δεν φέρει αποτέλεσμα, τότε δεν μένει στους ιθύνοντες μας παρά να προβληματιστούν: Μήπως οι νέοι δεν πιστεύουν πια στην πατρίδα που τους πουλάμε;
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 19/7/2009
Τρομοκρατικές επιθέσεις
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
Οι τρομοκρατικές επιθέσεις που βιώνει άμεσα η κοινωνία μας δεν έχουν να κάνουν ούτε με την Αλ Κάιντα, ούτε με την Χεζμπολάχ, ούτε με άλλες παρεμφερείς οργανώσεις. Στα καθ’ ημάς, η τρομοκρατία δεν βάλλει (συνήθως) εναντίον ανθρώπινων ζωών. Προσβάλλει όμως κάποια βασικά στοιχεία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας: την ελευθερία της σκέψης και του λόγου, της επιστημονικής και καλλιτεχνικής έκφρασης, της διαφορετικότητας και της διαφωνίας. Οι δικοί μας τρομοκράτες δεν προέρχονται από τις ομάδες των ένοπλων «Μαχητών του Αλλάχ», αλλά από τον χώρο της πολιτικής και της δημοσιογραφίας.
Θα αναφερθώ σε τρία παραδείγματα τέτοιων «τρομοκρατικών επιθέσεων» που βίωσε πρόσφατα η ελληνική κοινωνία – και τα οποία θεωρώ πως πρέπει να μας προβληματίσουν κι εδώ στην Κύπρο:
· Τον προηγούμενο Απρίλιο ο βουλευτής του ΛΑΟΣ κ. Ηλίας Πολατίδης, επικαλούμενος ανώνυμες καταγγελίες γονέων, εισέβαλε στο 3ο Γυμνάσιο Σερρών και απαίτησε από τον διευθυντή του σχολείου να καλέσει ενώπιόν του την καθηγήτρια της Ιστορίας για να δώσει εξηγήσεις στον ίδιο σχετικά με το περιεχόμενο της διδασκαλίας της στο μάθημα για τον φασισμό. Ο διευθυντής του σχολείου, αντί να λειτουργήσει ως τείχος προστασίας της εκπαιδευτικού απέναντι στις ανυπόστατες κατηγορίες ανώνυμων γονέων, όρισε προκαταρκτική διαδικασία για να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο δίδαξε το συγκεκριμένο θέμα η καθηγήτρια. Η Ομοσπονδία Λειτουργών Μέσης Εκπαίδευσης (ΟΛΜΕ) καταδίκασε με επίσημη ανακοίνωσή της το επεισόδιο και τόνισε πως «οι εκπαιδευτικοί διατηρούν στο ακέραιο το δικαίωμα της παιδαγωγικής ελευθερίας στη διδασκαλία και της ελευθερίας της έκφρασης της προσωπικής γνώμης».
· Στις 16 Απριλίου 2009, η εφημερίδα «Ριζοσπάστης» (όργανο της ΚΕ του ΚΚΕ) δημοσίευσε ανώνυμο άρθρο με τίτλο «Απαράδεκτο μπόλιασμα στα μυαλά των παιδιών». Σ’ αυτό αναφέρονται παραδείγματα από τη διδασκαλία μαθημάτων σε συγκεκριμένα σχολεία από καθηγητές που «προσπαθούν να μπολιάσουν τα μυαλά των παιδιών με αντικομμουνισμό». Παραθέτω χαρακτηριστικό απόσπασμα: «ΕΠΑΛ Πετρούπολης: Καθηγήτρια στο μάθημα Οικονομικών, ενώ μιλούσε σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας του καπιταλισμού, αναφέρθηκε στα... “εγκλήματα του Στάλιν” και στην ... “έλλειψη δημοκρατίας στη Σοβιετική Ένωση”».
· Την προηγούμενη Κυριακή (5 Ιουλίου) η εφημερίδα «Πρώτο Θέμα» δημοσίευσε ενυπόγραφο άρθρο, στο οποίο κατασπιλώνεται ο Αναπληρωτής Καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου κ. Γιώργος Κόκκινος. Το δημοσίευμα αναφέρει ότι ο κ. Κόκκινος «αποτελεί άλλη μια περίπτωση καθηγητή που με ιδιαίτερο ζήλο απεργάζεται απόψεις με αντικείμενο την άνευ όρων παράδοση της ελληνικής Ιστορίας σε μια παγκοσμιοποιημένη και πιο “στρογγυλή” – χωρίς αιχμές – εκδοχή των γεγονότων». Μαζί με την εφημερίδα συντάχθηκε και ο βουλευτής του ΛΑΟΣ κ. Άδωνις Γεωργιάδης: απαίτησε την απόλυσή του κ. Κόκκινου για όσα, κατά την άποψή του, ανέφερε σε φοιτητές του εν ώρα παραδόσεως. Τους τελευταίους μήνες, εξάλλου, το ΛΑΟΣ, με μια σειρά αναφορών στον τύπο και κυρίως ερωτήσεων που καταθέτει στη Βουλή προς τον Υπουργό Παιδείας, στοχεύει να ελέγξει τις ακαδημαϊκές διαδικασίες και να δείξει με το δάχτυλο την «εθνικά ύποπτη» στάση και έρευνα ορισμένων Ελλήνων πανεπιστημιακών.
Αυτά όλα δεν απέχουν πολύ από τη δική μας πραγματικότητα – να θυμίσω, ενδεικτικά, τα «τρομοκρατικά χτυπήματα» που βίωσε πρόσφατα και η Κύπρος (η υπόθεση με το ανέβασμα του θεατρικού έργου «Το Ποτάμι» από το γυμνάσιο του Ριζοκαρπάσου, η λογοκρισία του περιεχομένου των παραστάσεων του Rooftop Theatre, οι κατηγορίες για το «αντεθνικό» μήνυμα του καλλιτεχνικού έργου που μας εκπροσώπησε στην Μπιενάλε Βενετίας κ.ο.κ.). Γι αυτό και τα όσα τελευταία συμβαίνουν στην Ελλάδα θα έπρεπε να μας προβληματίσουν ιδιαίτερα.
Με λύπη μου διαπιστώνω, εντούτοις, ότι από όλους όσους θα ανέμενε κανείς μια αντίδραση, ελάχιστοι είναι αυτοί που είχαν το θάρρος (ή το ενδιαφέρον) να μιλήσουν. Σε αντίθεση με την αντίδραση της ΟΛΜΕ στο θέμα του γυμνασίου Σερρών, η ΟΕΛΜΕΚ δεν εξέδωσε ούτε μία ανακοίνωση (πόσο μάλλον τις συνήθεις της προειδοποιήσεις για απεργιακά μέτρα) προς υπεράσπιση της ελευθερίας της εκπαιδευτικής διαδικασίας στο γυμνάσιο Ριζοκαρπάσου. Από την άλλη, κανείς μέχρι τώρα από τους ακαδημαϊκούς μας δεν έχει υψώσει τη φωνή του για να καταγγείλει τον διωγμό του συναδέλφου του στην Ελλάδα (και για όσους προτάσσουν το επιχείρημα πως τα όσα συμβαίνουν δεν μας αφορούν γιατί διαδραματίζονται σε μια ξένη χώρα, θα ήθελα να υπενθυμίσω τις δημόσιες παρεμβάσεις από κυπριακής πλευράς όταν, το 2002, το βιβλίο Ιστορίας της Γ’ Λυκείου που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα, αναφερόταν στον «υπερσυντηρητικό εθνικισμό» του στρατηγού Γρίβα). Μοναδική εξαίρεση στον «κανόνα της σιγής» αποτελεί η δράση δύο ομάδων: της «Πλατφόρμας Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων Εκπαιδευτικών ΕΝΩΜΕΝΗ ΚΥΠΡΟΣ» (που έσπευσε αμέσως να καταγγείλει τα όσα υπόκειται ο κ. Κόκκινος) και της ομάδας εκπαιδευτικών που διαχειρίζονται την ιστοσελίδα http://teachershistorybook.blogspot.com/ (που με τις παρεμβάσεις τους δηλώνουν εδώ και καιρό τον έντονο προβληματισμό τους για τα φαινόμενα «πνευματικής τρομοκρατίας»). Όσο για τους υπόλοιπους, φρόντισε ήδη να μιλήσει η κυπριακή λαϊκή σοφία: «Απ’ όν φορτώνει π’όσσω σου, τάνα του να φορτώσει».*
Οι τρομοκρατικές επιθέσεις που βιώνει άμεσα η κοινωνία μας δεν έχουν να κάνουν ούτε με την Αλ Κάιντα, ούτε με την Χεζμπολάχ, ούτε με άλλες παρεμφερείς οργανώσεις. Στα καθ’ ημάς, η τρομοκρατία δεν βάλλει (συνήθως) εναντίον ανθρώπινων ζωών. Προσβάλλει όμως κάποια βασικά στοιχεία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας: την ελευθερία της σκέψης και του λόγου, της επιστημονικής και καλλιτεχνικής έκφρασης, της διαφορετικότητας και της διαφωνίας. Οι δικοί μας τρομοκράτες δεν προέρχονται από τις ομάδες των ένοπλων «Μαχητών του Αλλάχ», αλλά από τον χώρο της πολιτικής και της δημοσιογραφίας.
Θα αναφερθώ σε τρία παραδείγματα τέτοιων «τρομοκρατικών επιθέσεων» που βίωσε πρόσφατα η ελληνική κοινωνία – και τα οποία θεωρώ πως πρέπει να μας προβληματίσουν κι εδώ στην Κύπρο:
· Τον προηγούμενο Απρίλιο ο βουλευτής του ΛΑΟΣ κ. Ηλίας Πολατίδης, επικαλούμενος ανώνυμες καταγγελίες γονέων, εισέβαλε στο 3ο Γυμνάσιο Σερρών και απαίτησε από τον διευθυντή του σχολείου να καλέσει ενώπιόν του την καθηγήτρια της Ιστορίας για να δώσει εξηγήσεις στον ίδιο σχετικά με το περιεχόμενο της διδασκαλίας της στο μάθημα για τον φασισμό. Ο διευθυντής του σχολείου, αντί να λειτουργήσει ως τείχος προστασίας της εκπαιδευτικού απέναντι στις ανυπόστατες κατηγορίες ανώνυμων γονέων, όρισε προκαταρκτική διαδικασία για να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο δίδαξε το συγκεκριμένο θέμα η καθηγήτρια. Η Ομοσπονδία Λειτουργών Μέσης Εκπαίδευσης (ΟΛΜΕ) καταδίκασε με επίσημη ανακοίνωσή της το επεισόδιο και τόνισε πως «οι εκπαιδευτικοί διατηρούν στο ακέραιο το δικαίωμα της παιδαγωγικής ελευθερίας στη διδασκαλία και της ελευθερίας της έκφρασης της προσωπικής γνώμης».
· Στις 16 Απριλίου 2009, η εφημερίδα «Ριζοσπάστης» (όργανο της ΚΕ του ΚΚΕ) δημοσίευσε ανώνυμο άρθρο με τίτλο «Απαράδεκτο μπόλιασμα στα μυαλά των παιδιών». Σ’ αυτό αναφέρονται παραδείγματα από τη διδασκαλία μαθημάτων σε συγκεκριμένα σχολεία από καθηγητές που «προσπαθούν να μπολιάσουν τα μυαλά των παιδιών με αντικομμουνισμό». Παραθέτω χαρακτηριστικό απόσπασμα: «ΕΠΑΛ Πετρούπολης: Καθηγήτρια στο μάθημα Οικονομικών, ενώ μιλούσε σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας του καπιταλισμού, αναφέρθηκε στα... “εγκλήματα του Στάλιν” και στην ... “έλλειψη δημοκρατίας στη Σοβιετική Ένωση”».
· Την προηγούμενη Κυριακή (5 Ιουλίου) η εφημερίδα «Πρώτο Θέμα» δημοσίευσε ενυπόγραφο άρθρο, στο οποίο κατασπιλώνεται ο Αναπληρωτής Καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου κ. Γιώργος Κόκκινος. Το δημοσίευμα αναφέρει ότι ο κ. Κόκκινος «αποτελεί άλλη μια περίπτωση καθηγητή που με ιδιαίτερο ζήλο απεργάζεται απόψεις με αντικείμενο την άνευ όρων παράδοση της ελληνικής Ιστορίας σε μια παγκοσμιοποιημένη και πιο “στρογγυλή” – χωρίς αιχμές – εκδοχή των γεγονότων». Μαζί με την εφημερίδα συντάχθηκε και ο βουλευτής του ΛΑΟΣ κ. Άδωνις Γεωργιάδης: απαίτησε την απόλυσή του κ. Κόκκινου για όσα, κατά την άποψή του, ανέφερε σε φοιτητές του εν ώρα παραδόσεως. Τους τελευταίους μήνες, εξάλλου, το ΛΑΟΣ, με μια σειρά αναφορών στον τύπο και κυρίως ερωτήσεων που καταθέτει στη Βουλή προς τον Υπουργό Παιδείας, στοχεύει να ελέγξει τις ακαδημαϊκές διαδικασίες και να δείξει με το δάχτυλο την «εθνικά ύποπτη» στάση και έρευνα ορισμένων Ελλήνων πανεπιστημιακών.
Αυτά όλα δεν απέχουν πολύ από τη δική μας πραγματικότητα – να θυμίσω, ενδεικτικά, τα «τρομοκρατικά χτυπήματα» που βίωσε πρόσφατα και η Κύπρος (η υπόθεση με το ανέβασμα του θεατρικού έργου «Το Ποτάμι» από το γυμνάσιο του Ριζοκαρπάσου, η λογοκρισία του περιεχομένου των παραστάσεων του Rooftop Theatre, οι κατηγορίες για το «αντεθνικό» μήνυμα του καλλιτεχνικού έργου που μας εκπροσώπησε στην Μπιενάλε Βενετίας κ.ο.κ.). Γι αυτό και τα όσα τελευταία συμβαίνουν στην Ελλάδα θα έπρεπε να μας προβληματίσουν ιδιαίτερα.
Με λύπη μου διαπιστώνω, εντούτοις, ότι από όλους όσους θα ανέμενε κανείς μια αντίδραση, ελάχιστοι είναι αυτοί που είχαν το θάρρος (ή το ενδιαφέρον) να μιλήσουν. Σε αντίθεση με την αντίδραση της ΟΛΜΕ στο θέμα του γυμνασίου Σερρών, η ΟΕΛΜΕΚ δεν εξέδωσε ούτε μία ανακοίνωση (πόσο μάλλον τις συνήθεις της προειδοποιήσεις για απεργιακά μέτρα) προς υπεράσπιση της ελευθερίας της εκπαιδευτικής διαδικασίας στο γυμνάσιο Ριζοκαρπάσου. Από την άλλη, κανείς μέχρι τώρα από τους ακαδημαϊκούς μας δεν έχει υψώσει τη φωνή του για να καταγγείλει τον διωγμό του συναδέλφου του στην Ελλάδα (και για όσους προτάσσουν το επιχείρημα πως τα όσα συμβαίνουν δεν μας αφορούν γιατί διαδραματίζονται σε μια ξένη χώρα, θα ήθελα να υπενθυμίσω τις δημόσιες παρεμβάσεις από κυπριακής πλευράς όταν, το 2002, το βιβλίο Ιστορίας της Γ’ Λυκείου που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα, αναφερόταν στον «υπερσυντηρητικό εθνικισμό» του στρατηγού Γρίβα). Μοναδική εξαίρεση στον «κανόνα της σιγής» αποτελεί η δράση δύο ομάδων: της «Πλατφόρμας Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων Εκπαιδευτικών ΕΝΩΜΕΝΗ ΚΥΠΡΟΣ» (που έσπευσε αμέσως να καταγγείλει τα όσα υπόκειται ο κ. Κόκκινος) και της ομάδας εκπαιδευτικών που διαχειρίζονται την ιστοσελίδα http://teachershistorybook.blogspot.com/ (που με τις παρεμβάσεις τους δηλώνουν εδώ και καιρό τον έντονο προβληματισμό τους για τα φαινόμενα «πνευματικής τρομοκρατίας»). Όσο για τους υπόλοιπους, φρόντισε ήδη να μιλήσει η κυπριακή λαϊκή σοφία: «Απ’ όν φορτώνει π’όσσω σου, τάνα του να φορτώσει».*
* = Όποιον δεν κλέβει απ' το σπίτι σου, βόηθα τον να κλέψει
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 12/7/2009
Παραχώρηση ή αποκατάσταση;
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
Υπάρχει ένα ρητορικό ερώτημα, που όποτε το ακούω να εκφέρεται, προβληματίζομαι ιδιαίτερα. Το ερώτημα διατυπώνεται συνήθως ως εξής: «Τι άλλο θέλει πια από μένα; Δεν του/της έχω ήδη παραχωρήσει αρκετά για να είναι ευχαριστημένος/η;». Κάποτε το ακούω να εκφέρεται και στον πληθυντικό, δηλαδή: «Τι άλλο θέλουν πια από μας; Δεν τους έχουμε ήδη παραχωρήσει αρκετά για να είναι ευχαριστημένοι/ες;». Ενικός ή πληθυντικός, το ερώτημα αυτό συνοδεύεται πάντα από μια έκφραση θυμού μαζί και υπεροψίας.
Το ακούω να διατυπώνεται σε τρεις τουλάχιστον περιπτώσεις. Η πρώτη – αυτή που με προβληματίζει λιγότερο – προέρχεται από την εικονική πραγματικότητα του κινηματογράφου. Σε ταινίες εποχής, ο βασιλιάς ή αφέντης (αναλόγως της πλοκής) εκστομίζει αυτό το ερώτημα όταν ένας υπήκοος ή δούλος του δεν αναγνωρίζει τη γενναιοδωρία του, εκφράζοντας παράπονα ή απαιτώντας περισσότερα δικαιώματα. Τότε ο βασιλιάς/αφέντης είτε υποχωρεί παραχωρώντας περισσότερα δικαιώματα, είτε αντιδρά και αφαιρεί ακόμα και τα ήδη κεκτημένα.
Οι άλλες δύο περιπτώσεις ανήκουν στη σφαίρα της σύγχρονης πραγματικότητας. Αφενός, ακούω το ερώτημα αυτό να εκφέρεται από άνδρες – τις περισσότερες φορές συζύγους υποτιμημένων και εξαιρετικά ανεκτικών γυναικών. Το ερώτημα διατυπώνεται στον ενικό και αναφέρεται στη γυναίκα-σύζυγο, ή μάλλον, στα παράπονά της για ελλιπή συμμετοχή του άνδρα-συζύγου στην ανατροφή των παιδιών και στις δουλειές του σπιτιού. Ο άνδρας θυμώνει διότι πιστεύει πως η σύζυγός του δεν θα πρέπει να παραπονιέται, αφού ο ίδιος κάνει ήδη αρκετές «υποχωρήσεις» βοηθώντας την να αντεπεξέλθει σε όσα καθήκοντα «από τη φύση» προορίζονται γι αυτήν (π.χ. καθάρισμα, μαγείρεμα, πλύσιμο, σιδέρωμα, φροντίδα των παιδιών κ.ο.κ.). Αφετέρου, όλο και πιο συχνά, ακούω το ερώτημα αυτό να διατυπώνεται στη δημόσια σφαίρα, και δη αυτήν της ελληνοκυπριακής κοινωνίας. Εδώ το ερώτημα αποκτά συγκεκριμένο υποκείμενο: «Τι άλλο θέλουν πια οι Τουρκοκύπριοι από μας; Δεν τους έχουμε ήδη παραχωρήσει αρκετά για να είναι ευχαριστημένοι;».
Δεν θα εξετάσω το μέγεθος ή όχι των «παραχωρήσεων», παρά μόνο τη βαθύτερη φύση του ίδιου του επιχειρήματος. Στη βάση τους, οι τρεις πιο πάνω περιπτώσεις δεν διαφέρουν καθόλου: έχουμε πάντα δύο υποκείμενα (αφέντης/βασιλιάς-δούλος/υπήκοος, άνδρας-γυναίκα, Ελληνοκύπριοι/πλειονότητα-Τουρκοκύπριοι/μειονότητα) που θεωρούνται, είτε «εκ φύσεως» είτε λόγω ιστορικών συγκυριών, ανισότιμα. Ο υπέρτερος αυτοπαρουσιάζεται ως καλός και γενναιόδωρος, αφού «κάνει χάρη» στον υποδεέστερο, «παραχωρώντας» του μια σειρά από δικαιώματα και διευκολύνσεις. Ο θυμός του πηγάζει από το γεγονός ότι δεν βλέπει να του αναγνωρίζεται αυτή η «γενναιοδωρία».
Δεν θα ασχοληθώ ούτε με το θέμα της ατομικής ελευθερίας και της ιδιότητας του πολίτη (που αφορά την πρώτη περίπτωση), ούτε με την ισότητα των δύο φύλων (που αφορά τη δεύτερη). Αν όχι στην πράξη, τουλάχιστον σε θεωρητικό επίπεδο, οι αξίες αυτές έχουν λίγο ως πολύ εμπεδωθεί στη συλλογική συνείδηση. Θα σταθώ μόνο στο θέμα της «ιεραρχίας» μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων.
Όπως επανειλημμένα έχει τονίσει (κυρίως στα άρθρα του στην «Yeni Düzen») ο καθηγητής πολιτικών επιστημών Νiyazi Κizilyurek, οι διαπραγματεύσεις μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων για εξεύρεση λύσης στο Κυπριακό, διεξάγονταν (και ακόμα διεξάγονται) πάνω στη βάση των «κοινών παραχωρήσεων». Αυτό που συζητείται κυρίως είναι η «παραχώρηση» εκ μέρους των Τουρκοκυπρίων μέρους του εδάφους «τους» στους Ελληνοκύπριους, με ανταλλαγή την «παραχώρηση» εκ μέρους των Ελληνοκυπρίων πολιτικής ισότητας για τους Τουρκοκύπριους. Έτσι οι δύο πλευρές εμφανίζονται ως «γενναιόδωρες» αφού διατίθενται να υποκύψουν σε μια σειρά «υποχωρήσεων» για χάρη της ειρήνης.
Είναι όμως έτσι; Αν ως ελληνοκυπριακή κοινότητα θεωρούμε δεδομένο πως οι Τουρκοκύπριοι δεν κάνουν κανενός είδους «παραχώρηση» επιστρέφοντας μας τα εδάφη που δικαιωματικά μας ανήκουν (πράγμα που βεβαίως δεν έχουν κατανοήσει οι ίδιοι οι Τουρκοκύπριοι ηγέτες), δεν έχουμε αναπτύξει την ίδια αντίληψη και για το αντίθετο. Αν δηλαδή, η επιστροφή των εδαφών μας δεν είναι «παραχώρηση», αλλά «αποκατάσταση» του δικαιώματός μας, το ίδιο ισχύει και για το αντίθετο: την πολιτική ισότητα των Τουρκοκυπρίων.
Οι περισσότεροι Ελληνοκύπριοι δεν έχουμε κατανοήσει πως την πολιτική ισότητα δεν την προσφέρουμε στους Τουρκοκύπριους ως «προνόμιο» ή ως «δώρο». Οι Τουρκοκύπριοι μπορεί να μειοψηφούν πληθυσμιακά, εντούτοις δεν είναι μειονότητα. Είτε το θέλουμε είτε όχι, από την δεκαετία του ’60 και εξής, οι Τουρκοκύπριοι έχουν ιστορικά διαμορφωθεί ως κοινότητα με ίσα πολιτικά δικαιώματα όσο και οι Ελληνοκύπριοι. Άρα, η πολιτική ισότητα δεν είναι «παραχώρηση» εκ μέρους μας, παρά «αποκατάσταση» ενός παραβιασμένου δικαιώματος.
«Παραχώρηση» γίνεται μόνο όταν υπάρχει μια ανισότιμη σχέση, η οποία τείνει έτσι, μέσω της υιοθέτησης αυτού του λεξιλογίου, να διαιωνιστεί. Η αναγνώριση της ισοτιμίας (θέλεις μεταξύ των ανθρώπων ως ατόμων, θέλεις ως έμφυλων μονάδων, θέλεις ως κοινοτήτων) προϋποθέτει την παραδοχή της «παραβίασης» δικαιωμάτων και την προσπάθεια «αποκατάστασής» τους.
Υπάρχει ένα ρητορικό ερώτημα, που όποτε το ακούω να εκφέρεται, προβληματίζομαι ιδιαίτερα. Το ερώτημα διατυπώνεται συνήθως ως εξής: «Τι άλλο θέλει πια από μένα; Δεν του/της έχω ήδη παραχωρήσει αρκετά για να είναι ευχαριστημένος/η;». Κάποτε το ακούω να εκφέρεται και στον πληθυντικό, δηλαδή: «Τι άλλο θέλουν πια από μας; Δεν τους έχουμε ήδη παραχωρήσει αρκετά για να είναι ευχαριστημένοι/ες;». Ενικός ή πληθυντικός, το ερώτημα αυτό συνοδεύεται πάντα από μια έκφραση θυμού μαζί και υπεροψίας.
Το ακούω να διατυπώνεται σε τρεις τουλάχιστον περιπτώσεις. Η πρώτη – αυτή που με προβληματίζει λιγότερο – προέρχεται από την εικονική πραγματικότητα του κινηματογράφου. Σε ταινίες εποχής, ο βασιλιάς ή αφέντης (αναλόγως της πλοκής) εκστομίζει αυτό το ερώτημα όταν ένας υπήκοος ή δούλος του δεν αναγνωρίζει τη γενναιοδωρία του, εκφράζοντας παράπονα ή απαιτώντας περισσότερα δικαιώματα. Τότε ο βασιλιάς/αφέντης είτε υποχωρεί παραχωρώντας περισσότερα δικαιώματα, είτε αντιδρά και αφαιρεί ακόμα και τα ήδη κεκτημένα.
Οι άλλες δύο περιπτώσεις ανήκουν στη σφαίρα της σύγχρονης πραγματικότητας. Αφενός, ακούω το ερώτημα αυτό να εκφέρεται από άνδρες – τις περισσότερες φορές συζύγους υποτιμημένων και εξαιρετικά ανεκτικών γυναικών. Το ερώτημα διατυπώνεται στον ενικό και αναφέρεται στη γυναίκα-σύζυγο, ή μάλλον, στα παράπονά της για ελλιπή συμμετοχή του άνδρα-συζύγου στην ανατροφή των παιδιών και στις δουλειές του σπιτιού. Ο άνδρας θυμώνει διότι πιστεύει πως η σύζυγός του δεν θα πρέπει να παραπονιέται, αφού ο ίδιος κάνει ήδη αρκετές «υποχωρήσεις» βοηθώντας την να αντεπεξέλθει σε όσα καθήκοντα «από τη φύση» προορίζονται γι αυτήν (π.χ. καθάρισμα, μαγείρεμα, πλύσιμο, σιδέρωμα, φροντίδα των παιδιών κ.ο.κ.). Αφετέρου, όλο και πιο συχνά, ακούω το ερώτημα αυτό να διατυπώνεται στη δημόσια σφαίρα, και δη αυτήν της ελληνοκυπριακής κοινωνίας. Εδώ το ερώτημα αποκτά συγκεκριμένο υποκείμενο: «Τι άλλο θέλουν πια οι Τουρκοκύπριοι από μας; Δεν τους έχουμε ήδη παραχωρήσει αρκετά για να είναι ευχαριστημένοι;».
Δεν θα εξετάσω το μέγεθος ή όχι των «παραχωρήσεων», παρά μόνο τη βαθύτερη φύση του ίδιου του επιχειρήματος. Στη βάση τους, οι τρεις πιο πάνω περιπτώσεις δεν διαφέρουν καθόλου: έχουμε πάντα δύο υποκείμενα (αφέντης/βασιλιάς-δούλος/υπήκοος, άνδρας-γυναίκα, Ελληνοκύπριοι/πλειονότητα-Τουρκοκύπριοι/μειονότητα) που θεωρούνται, είτε «εκ φύσεως» είτε λόγω ιστορικών συγκυριών, ανισότιμα. Ο υπέρτερος αυτοπαρουσιάζεται ως καλός και γενναιόδωρος, αφού «κάνει χάρη» στον υποδεέστερο, «παραχωρώντας» του μια σειρά από δικαιώματα και διευκολύνσεις. Ο θυμός του πηγάζει από το γεγονός ότι δεν βλέπει να του αναγνωρίζεται αυτή η «γενναιοδωρία».
Δεν θα ασχοληθώ ούτε με το θέμα της ατομικής ελευθερίας και της ιδιότητας του πολίτη (που αφορά την πρώτη περίπτωση), ούτε με την ισότητα των δύο φύλων (που αφορά τη δεύτερη). Αν όχι στην πράξη, τουλάχιστον σε θεωρητικό επίπεδο, οι αξίες αυτές έχουν λίγο ως πολύ εμπεδωθεί στη συλλογική συνείδηση. Θα σταθώ μόνο στο θέμα της «ιεραρχίας» μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων.
Όπως επανειλημμένα έχει τονίσει (κυρίως στα άρθρα του στην «Yeni Düzen») ο καθηγητής πολιτικών επιστημών Νiyazi Κizilyurek, οι διαπραγματεύσεις μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων για εξεύρεση λύσης στο Κυπριακό, διεξάγονταν (και ακόμα διεξάγονται) πάνω στη βάση των «κοινών παραχωρήσεων». Αυτό που συζητείται κυρίως είναι η «παραχώρηση» εκ μέρους των Τουρκοκυπρίων μέρους του εδάφους «τους» στους Ελληνοκύπριους, με ανταλλαγή την «παραχώρηση» εκ μέρους των Ελληνοκυπρίων πολιτικής ισότητας για τους Τουρκοκύπριους. Έτσι οι δύο πλευρές εμφανίζονται ως «γενναιόδωρες» αφού διατίθενται να υποκύψουν σε μια σειρά «υποχωρήσεων» για χάρη της ειρήνης.
Είναι όμως έτσι; Αν ως ελληνοκυπριακή κοινότητα θεωρούμε δεδομένο πως οι Τουρκοκύπριοι δεν κάνουν κανενός είδους «παραχώρηση» επιστρέφοντας μας τα εδάφη που δικαιωματικά μας ανήκουν (πράγμα που βεβαίως δεν έχουν κατανοήσει οι ίδιοι οι Τουρκοκύπριοι ηγέτες), δεν έχουμε αναπτύξει την ίδια αντίληψη και για το αντίθετο. Αν δηλαδή, η επιστροφή των εδαφών μας δεν είναι «παραχώρηση», αλλά «αποκατάσταση» του δικαιώματός μας, το ίδιο ισχύει και για το αντίθετο: την πολιτική ισότητα των Τουρκοκυπρίων.
Οι περισσότεροι Ελληνοκύπριοι δεν έχουμε κατανοήσει πως την πολιτική ισότητα δεν την προσφέρουμε στους Τουρκοκύπριους ως «προνόμιο» ή ως «δώρο». Οι Τουρκοκύπριοι μπορεί να μειοψηφούν πληθυσμιακά, εντούτοις δεν είναι μειονότητα. Είτε το θέλουμε είτε όχι, από την δεκαετία του ’60 και εξής, οι Τουρκοκύπριοι έχουν ιστορικά διαμορφωθεί ως κοινότητα με ίσα πολιτικά δικαιώματα όσο και οι Ελληνοκύπριοι. Άρα, η πολιτική ισότητα δεν είναι «παραχώρηση» εκ μέρους μας, παρά «αποκατάσταση» ενός παραβιασμένου δικαιώματος.
«Παραχώρηση» γίνεται μόνο όταν υπάρχει μια ανισότιμη σχέση, η οποία τείνει έτσι, μέσω της υιοθέτησης αυτού του λεξιλογίου, να διαιωνιστεί. Η αναγνώριση της ισοτιμίας (θέλεις μεταξύ των ανθρώπων ως ατόμων, θέλεις ως έμφυλων μονάδων, θέλεις ως κοινοτήτων) προϋποθέτει την παραδοχή της «παραβίασης» δικαιωμάτων και την προσπάθεια «αποκατάστασής» τους.
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 5/7/2009
Έρωτας
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
«Che non è in somma amor, se non insania / a giudizio de’ savi universale»
[«Ότι δεν είναι τέλος πάντων ο έρωτας άλλο από αρρώστια, / όπως κρίνουν οι απανταχού σοφοί»]
ARIOSTO, “Orlando Furioso”, XXVI 1
Πριν από λίγο καιρό μια «ασυνήθιστη» ερωτική ιστορία συντάραξε την κοινότητα των Ελληνοκύπριων εγκλωβισμένων του Ριζοκαρπάσου: Μια νεαρή Ελληνοκύπρια ερωτεύτηκε έναν Τούρκο έποικο και κλέφτηκε μαζί του, προκαλώντας έτσι μια θύελλα αντιδράσεων. Δεν θα ασχοληθώ με τις πολιτικές ή άλλες πτυχές του θέματος. Θα σταθώ μόνο στην αντίδραση των γυναικών του οικογενειακού και φιλικού περιβάλλοντος της «ερωτοχτυπημένης» κοπέλας. Η μητέρα και η γιαγιά της κοπέλας, αλλά και άλλες γυναίκες που μαζεύτηκαν στο σπίτι τους για να τους συμπαρασταθούν για το «κακό που τους βρήκε» (ανάμεσά τους και μια μαντηλοφορούσα έποικος), υποστήριξαν ότι το κορίτσι τους έπεσε θύμα μαγείας: "Εκάμαν της μάγια, μια μάγισσα στου Μόρφου, και τώρα δεν μπορεί να φύγει από μακριά του". Τη θεωρία της μαγείας εισηγήθηκε μια γειτόνισσα Τουρκάλα, όταν πρόσεξε πως κάτω από τη φωτογραφία της κοπέλας στο σαλόνι είχε χώμα – πράγμα ασυνήθιστο για ένα καθαρό σπίτι. Μάλιστα, φοβούμενες ότι η «αρρώστια του έρωτα» θα εξαπλωθεί σαν ιός και στα δικά τους σπίτια, πολλές από τις Ελληνοκύπριες μανάδες διπλοκλειδώνουν τώρα τις κόρες τους και κοιμούνται μαζί τους. Δεν είναι η πρώτη φορά, εξάλλου, που αντιμετωπίζουν τέτοια κρούσματα: «Παλιότερα άλλες δυο γυναίκες είχαν φύγει με Τούρκους και μετά από καιρό επέστρεψαν. Στο χωριό λένε ότι τις είχαν υπνωτίσει με φάρμακο κι έγινε "το κακό"».
Η υπόθεση αυτή επαληθεύει τη θεωρία, σύμφωνα με την οποία οι ιστορικές αλλαγές δεν επισυμβαίνουν με την ίδια ταχύτητα σε όλες τις κοινωνίες ή σε όλα τα στρώματα εντός της ίδιας κοινωνίας. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι στην κοσμοθεωρία των γυναικών αυτών επιβιώνει ακόμα μια αντίληψη περί έρωτος, η οποία έχει σβήσει εδώ και αιώνες από την «πρώτης ταχύτητας» ιστορία. Θα ήταν ενδιαφέρον όμως να δούμε ποια είναι ακριβώς αυτή η αντίληψη.
Ο έρωτας θεωρούνταν πράγματι «αρρώστια» ως τα μέσα περίπου του 17ου αιώνα. Είναι δύσκολο να βρεθεί, τουλάχιστον μέχρι τότε, ένα εγχειρίδιο ιατρικής που να μην αφιερώνει ένα κεφάλαιο ή έστω μια παράγραφο σ’ αυτό το «πάθος» των βροτών. Το θέμα, που άπτεται τόσο της ιατρικής όσο και της ποίησης, έχει απασχολήσει ιδιαίτερα τον καθηγητή νεοελληνικής φιλολογίας στο πανεπιστήμιο της Πάδοβας, Massimo Peri. Στο πραγματικά συναρπαστικό βιβλίο του με τίτλο «Του πόθου αρρωστημένος: Ιατρική και ποίηση στον “Ερωτόκριτο”» (ελλ. εκδ.: Ηράκλειο, 1999), ο Peri αναλύει το ποίημα του Βιτσέντζου Κορνάρου με βάση τις ιατρικές θεωρίες της εποχής και εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο αυτές επηρέασαν την ποίηση και τη λογοτεχνία, διαμορφώνοντας μια σειρά «ρητορικών τόπων». Ο «τόπος του έρωτα» τόσο στον Κορνάρο, όσο και στον Ariosto (του οποίου το ποίημα «Orlando Furioso» αποτέλεσε πρότυπό για τη συγγραφή του «Ερωτόκριτου»), είναι απότοκο λοιπόν των ιατρικών θεωριών περί έρωτος. Τι έλεγαν όμως αυτές οι θεωρίες;
Στη δυτική μεσαιωνική σκέψη η ασθένεια του έρωτα θεωρούνταν ως μια παραλλαγή (ή αρχικό στάδιο) του νοσήματος της μελαγχολίας. Στο έργο του «Κανόνας», ο Αβικέννας (980-1037) ορίζει τον έρωτα ως εξής: «Αυτή η νόσος είναι μια κατάσταση μελαγχολικής ανησυχίας, όμοια με τη μελαγχολία, κατά την οποία ο άνθρωπος αναπολεί συνεχώς την ομορφιά ορισμένων εικόνων, κινήσεων ή χαρακτηριστικών που ανήκουν στο αγαπημένο πρόσωπο».
Η οργανική εξήγηση της μελαγχολίας (συνεπώς και του έρωτα) βασίστηκε στην θεωρία του Ιπποκράτη περί «δυσκρασίας των χυμών». Σύμφωνα με τον Ιπποκράτη, ο ανθρώπινος οργανισμός συντίθεται από τέσσερεις χυμούς: το «αίμα» (που το παράγει η καρδιά), το «φλέγμα» (που εκκρίνεται από τον εγκέφαλο), την «ξανθή χολή» (που εκκρίνεται από το ήπαρ) και τη «μέλαινα χολή» (που εκκρίνεται από τη σπλήνα). Μόνο όταν οι τέσσερεις αυτοί χυμοί βρίσκονται σε ισορροπία, ο άνθρωπος θεωρείται υγιής. Η μελαγχολία και ο έρωτας δημιουργούνται ακριβώς από την ποσοτική αύξηση ή τη ποιοτική αλλοίωση της «μελαίνης χολής». Τα συμπτώματα της νόσου είναι ψυχοσωματικά, αλλά κάποτε κι οργανικά (λ.χ. απότομες μεταβολές της θερμοκρασίας, αδυνάτισμα, βαθούλωμα των ματιών κ.α.).
Όσον αφορά τη θεραπευτική αγωγή, ο Αβικέννας διακρίνει δύο τύπους θεραπείας: μια θεραπεία «ηθική» (παραινέσεις, επιπλήξεις, διαμονές στην εξοχή, κυνήγι, μουσική κτλ.) και μια θεραπεία «φυσική» (μπάνια, εκκένωση, μαστίγωση, φυλάκιση, στέρηση τροφής κ.ο.κ.), που συνίσταται μόνο στο τελικό στάδιο, όταν δηλαδή η αρρώστια έχει μεταλλαχθεί σε μελαγχολία. Θεωρούνταν όμως αποτελεσματικές όλες αυτές οι θεραπείες; Εν ολίγοις, γιατρεύεται ο έρωτας; Δυστυχώς δεν υπάρχουν στατιστικά στοιχεία για να μπορέσουμε να βγάλουμε ένα έγκυρο συμπέρασμα.
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 28/6/2009
«Che non è in somma amor, se non insania / a giudizio de’ savi universale»
[«Ότι δεν είναι τέλος πάντων ο έρωτας άλλο από αρρώστια, / όπως κρίνουν οι απανταχού σοφοί»]
ARIOSTO, “Orlando Furioso”, XXVI 1
Πριν από λίγο καιρό μια «ασυνήθιστη» ερωτική ιστορία συντάραξε την κοινότητα των Ελληνοκύπριων εγκλωβισμένων του Ριζοκαρπάσου: Μια νεαρή Ελληνοκύπρια ερωτεύτηκε έναν Τούρκο έποικο και κλέφτηκε μαζί του, προκαλώντας έτσι μια θύελλα αντιδράσεων. Δεν θα ασχοληθώ με τις πολιτικές ή άλλες πτυχές του θέματος. Θα σταθώ μόνο στην αντίδραση των γυναικών του οικογενειακού και φιλικού περιβάλλοντος της «ερωτοχτυπημένης» κοπέλας. Η μητέρα και η γιαγιά της κοπέλας, αλλά και άλλες γυναίκες που μαζεύτηκαν στο σπίτι τους για να τους συμπαρασταθούν για το «κακό που τους βρήκε» (ανάμεσά τους και μια μαντηλοφορούσα έποικος), υποστήριξαν ότι το κορίτσι τους έπεσε θύμα μαγείας: "Εκάμαν της μάγια, μια μάγισσα στου Μόρφου, και τώρα δεν μπορεί να φύγει από μακριά του". Τη θεωρία της μαγείας εισηγήθηκε μια γειτόνισσα Τουρκάλα, όταν πρόσεξε πως κάτω από τη φωτογραφία της κοπέλας στο σαλόνι είχε χώμα – πράγμα ασυνήθιστο για ένα καθαρό σπίτι. Μάλιστα, φοβούμενες ότι η «αρρώστια του έρωτα» θα εξαπλωθεί σαν ιός και στα δικά τους σπίτια, πολλές από τις Ελληνοκύπριες μανάδες διπλοκλειδώνουν τώρα τις κόρες τους και κοιμούνται μαζί τους. Δεν είναι η πρώτη φορά, εξάλλου, που αντιμετωπίζουν τέτοια κρούσματα: «Παλιότερα άλλες δυο γυναίκες είχαν φύγει με Τούρκους και μετά από καιρό επέστρεψαν. Στο χωριό λένε ότι τις είχαν υπνωτίσει με φάρμακο κι έγινε "το κακό"».
Η υπόθεση αυτή επαληθεύει τη θεωρία, σύμφωνα με την οποία οι ιστορικές αλλαγές δεν επισυμβαίνουν με την ίδια ταχύτητα σε όλες τις κοινωνίες ή σε όλα τα στρώματα εντός της ίδιας κοινωνίας. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι στην κοσμοθεωρία των γυναικών αυτών επιβιώνει ακόμα μια αντίληψη περί έρωτος, η οποία έχει σβήσει εδώ και αιώνες από την «πρώτης ταχύτητας» ιστορία. Θα ήταν ενδιαφέρον όμως να δούμε ποια είναι ακριβώς αυτή η αντίληψη.
Ο έρωτας θεωρούνταν πράγματι «αρρώστια» ως τα μέσα περίπου του 17ου αιώνα. Είναι δύσκολο να βρεθεί, τουλάχιστον μέχρι τότε, ένα εγχειρίδιο ιατρικής που να μην αφιερώνει ένα κεφάλαιο ή έστω μια παράγραφο σ’ αυτό το «πάθος» των βροτών. Το θέμα, που άπτεται τόσο της ιατρικής όσο και της ποίησης, έχει απασχολήσει ιδιαίτερα τον καθηγητή νεοελληνικής φιλολογίας στο πανεπιστήμιο της Πάδοβας, Massimo Peri. Στο πραγματικά συναρπαστικό βιβλίο του με τίτλο «Του πόθου αρρωστημένος: Ιατρική και ποίηση στον “Ερωτόκριτο”» (ελλ. εκδ.: Ηράκλειο, 1999), ο Peri αναλύει το ποίημα του Βιτσέντζου Κορνάρου με βάση τις ιατρικές θεωρίες της εποχής και εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο αυτές επηρέασαν την ποίηση και τη λογοτεχνία, διαμορφώνοντας μια σειρά «ρητορικών τόπων». Ο «τόπος του έρωτα» τόσο στον Κορνάρο, όσο και στον Ariosto (του οποίου το ποίημα «Orlando Furioso» αποτέλεσε πρότυπό για τη συγγραφή του «Ερωτόκριτου»), είναι απότοκο λοιπόν των ιατρικών θεωριών περί έρωτος. Τι έλεγαν όμως αυτές οι θεωρίες;
Στη δυτική μεσαιωνική σκέψη η ασθένεια του έρωτα θεωρούνταν ως μια παραλλαγή (ή αρχικό στάδιο) του νοσήματος της μελαγχολίας. Στο έργο του «Κανόνας», ο Αβικέννας (980-1037) ορίζει τον έρωτα ως εξής: «Αυτή η νόσος είναι μια κατάσταση μελαγχολικής ανησυχίας, όμοια με τη μελαγχολία, κατά την οποία ο άνθρωπος αναπολεί συνεχώς την ομορφιά ορισμένων εικόνων, κινήσεων ή χαρακτηριστικών που ανήκουν στο αγαπημένο πρόσωπο».
Η οργανική εξήγηση της μελαγχολίας (συνεπώς και του έρωτα) βασίστηκε στην θεωρία του Ιπποκράτη περί «δυσκρασίας των χυμών». Σύμφωνα με τον Ιπποκράτη, ο ανθρώπινος οργανισμός συντίθεται από τέσσερεις χυμούς: το «αίμα» (που το παράγει η καρδιά), το «φλέγμα» (που εκκρίνεται από τον εγκέφαλο), την «ξανθή χολή» (που εκκρίνεται από το ήπαρ) και τη «μέλαινα χολή» (που εκκρίνεται από τη σπλήνα). Μόνο όταν οι τέσσερεις αυτοί χυμοί βρίσκονται σε ισορροπία, ο άνθρωπος θεωρείται υγιής. Η μελαγχολία και ο έρωτας δημιουργούνται ακριβώς από την ποσοτική αύξηση ή τη ποιοτική αλλοίωση της «μελαίνης χολής». Τα συμπτώματα της νόσου είναι ψυχοσωματικά, αλλά κάποτε κι οργανικά (λ.χ. απότομες μεταβολές της θερμοκρασίας, αδυνάτισμα, βαθούλωμα των ματιών κ.α.).
Όσον αφορά τη θεραπευτική αγωγή, ο Αβικέννας διακρίνει δύο τύπους θεραπείας: μια θεραπεία «ηθική» (παραινέσεις, επιπλήξεις, διαμονές στην εξοχή, κυνήγι, μουσική κτλ.) και μια θεραπεία «φυσική» (μπάνια, εκκένωση, μαστίγωση, φυλάκιση, στέρηση τροφής κ.ο.κ.), που συνίσταται μόνο στο τελικό στάδιο, όταν δηλαδή η αρρώστια έχει μεταλλαχθεί σε μελαγχολία. Θεωρούνταν όμως αποτελεσματικές όλες αυτές οι θεραπείες; Εν ολίγοις, γιατρεύεται ο έρωτας; Δυστυχώς δεν υπάρχουν στατιστικά στοιχεία για να μπορέσουμε να βγάλουμε ένα έγκυρο συμπέρασμα.
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 28/6/2009
Νοσταλγία
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
- Παλιέ μου φίλε τι γυρεύεις;
χρόνια ξενιτεμένος ήρθες
με εικόνες που έχεις αναθρέψει
κάτω από ξένους ουρανούς
μακριά απ' τον τόπο το δικό σου.
-Γυρεύω τον παλιό μου κήπο·
τα δέντρα μου έρχουνται ως τη μέση
κι οι λόφοι μοιάζουν με πεζούλια
κι όμως σαν ήμουνα παιδί
έπαιζα πάνω στο χορτάρι
κάτω από τους μεγάλους ίσκιους
κι έτρεχα πάνω σε πλαγιές
ώρα πολλή λαχανιασμένος.
………………………………………………..
-Παλιέ μου φίλε συλλογίσου
σιγά-σιγά θα συνηθίσεις·
η νοσταλγία σου έχει πλάσει
μια χώρα ανύπαρχτη με νόμους
έξω απ' τη γης κι απ' τους ανθρώπους.
(Γιώργος Σεφέρης, «Ο γυρισμός του Ξενιτεμένου»)
Την πρώτη φορά που διέσχιζα την Πράσινη Γραμμή για να επισκεφθώ μαζί με τους γονείς μου τα σπίτια και τις γειτονιές που τους μεγάλωσαν, οι στίχοι του Σεφέρη στριφογύριζαν συνεχώς μέσ’ στο μυαλό μου. Τόσο το απορημένο βλέμμα της μητέρας μου («μικροί τώρα οι δρόμοι, φτωχικά τα σπίτια, ξερά τα περιβόλια…»), όσο και η δική μου απογοητευτική εντύπωση («αυτή η όαση στο μέσο της ερήμου είναι ό,τι μου περίγραφες, πατέρα, ως τον παράδεισο των παιδικών σου χρόνων;») μετέτρεψαν τον Σεφερικό ψίθυρο σε βασανιστική κραυγή, που με καλεί, από καιρού εις καιρόν, να συλλογιστώ γύρω απ’ αυτό που ονομάζεται «νοσταλγία». Μερικά θραύσματα των συλλογισμών αυτών θα διαβάσετε παρακάτω.
Τι είναι λοιπόν η νοσταλγία και με ποιο τρόπο λειτουργεί, τόσο στο προσωπικό/ψυχολογικό όσο και στο συλλογικό/ιστορικό επίπεδο; Σύμφωνα με τον καλύτερο, κατά την άποψή μου, οδηγό για το θέμα (το βιβλίο της Svetlana Boym, “The Future of Nostalgia”, Νέα Υόρκη, 2001) η νοσταλγία, ως ιστορικό φαινόμενο, ανήκει στη νεώτερη εποχή. Η λέξη «νοσταλγία» (από τα συνθετικά «νόστος» + «άλγος») επινοήθηκε στα τέλη του 17ου αιώνα από έναν Ελβετό γιατρό, για να περιγράψει την ασθένεια που είχε αρχίσει να εξαπλώνεται απειλητικά ανάμεσα στους στρατιώτες που πολεμούσαν μακριά από την Ελβετία. Στις ιατρικές εκθέσεις της εποχής, ο όρος «νοσταλγία» (που επικράτησε τελικά έναντι άλλων ιατρικών όρων, όπως «υποχονδρία της καρδιάς» ή «φιλοπατριδομανία») χρησιμοποιήθηκε για να εξηγήσει μία αρρώστια που προσομοίαζε στην παράνοια και που είχε ως βασικά συμπτώματα την εμμονή στην μακρινή πατρίδα, την αδιαφορία προς ο,τιδήποτε άλλο και την ανάπτυξη παραληρηματικών συμπεριφορών (ακουστικές και οπτικές ψευδαισθήσεις). Η «ασθένεια της νοσταλγίας» θεωρούνταν μάλιστα ανίατη, αφού ακόμη και η επιστροφή στην πατρίδα δεν ικανοποιούσε τις φαντασιακές προσδοκίες των αρρώστων.
Κατά τον 18ο αιώνα, η νοσταλγία μετατράπηκε σε ευρύτερο κοινωνικό φαινόμενο και συνδέθηκε με την έννοια της προόδου. Νοσταλγία και πρόοδος αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Η αλλαγή στην αντίληψη του χρόνου (το πέρασμα δηλαδή από μια κυκλική σε μια γραμμική αντίληψη του χρόνου) επέτεινε την αίσθηση του ανεπίστρεπτου και έδωσε ώθηση στη νοσταλγική συμπεριφορά. Με άλλα λόγια, η νοσταλγία γεννήθηκε ως αμυντικός μηχανισμός απέναντι στην πρόοδο, την εκβιομηχάνιση, την επιτάχυνση των ρυθμών και την αποξένωση, απέναντι στα παρεπόμενα, δηλαδή, της νεωτερικότητας.
Κατά τον 19ο αιώνα η νοσταλγία βρήκε την καλλιτεχνική της έκφραση μέσα από το κίνημα του Ρομαντισμού και συνδέθηκε άρρηκτα με την αναδυόμενη ιδεολογία της εποχής, δηλαδή τον εθνικισμό. Έκτοτε, οι περισσότερες ιδεολογίες χτίζονται πάνω σε μια νοσταλγική βάση: την υπόσχεση της επιστροφής σε μια πατρίδα-φάντασμα (στις «ρίζες», στην «αγνότητα των χωρικών», στο «άσπιλο» τοπίο της εξοχής, στην «αγνότητα» του λαού κ.ο.κ.) ή της δημιουργίας ενός φαντασιακά ιδανικού κόσμου, που μας καλεί να την κυνηγήσουμε χρησιμοποιώντας συναισθηματικά παρά ορθολογικά μέσα.
Αυτά για τη νοσταλγία ως ιστορικό/κοινωνικό φαινόμενο. Θα κλείσω με κάποιες παρατηρήσεις για τον μηχανισμό της νοσταλγίας στο προσωπικό/ψυχολογικό επίπεδο.
Κατ’ αρχάς, υπάρχουν δύο είδη νοσταλγίας: η «πραγματική νοσταλγία» και η «φαντασιακή νοσταλγία». Πραγματική είναι η νοσταλγία που νιώθουν, για παράδειγμα, οι γονείς μου για το σπίτι όπου μεγάλωσαν. Η δική μου όμως νοσταλγία, για ένα σπίτι που δεν είδα ποτέ (αφού γεννήθηκα μετά την εισβολή), πώς εξηγείται; Αυτό είναι που ονομάζω «φαντασιακή νοσταλγία», η επιθυμία, δηλαδή, επιστροφής σε ένα τόπο άγνωστο και εντούτοις «οικείο». Είναι μια νοσταλγία διαμεσολαβημένη από τις αφηγήσεις των άλλων και από τη συλλογική μνήμη.
Επιπλέον, το αντικείμενο του νοσταλγικού πόθου είναι μονίμως λανθάνον. Τι είναι αυτό που νοσταλγούμε; Είναι πραγματικά ο μακρινός τόπος ή ο ανεπίστρεπτα απομακρυσμένος χρόνος; Οι γονείς μου, για παράδειγμα, νοσταλγούν το σπίτι τους ή την παιδική τους ηλικία;
Τέλος, η νοσταλγία αρέσκεται στην αυτό-αναφορικότητα. Αναπτύσσεται περισσότερο ως ένα ρομάντζο με τη φαντασία μας, παρά ως ένα συναίσθημα με συγκεκριμένο εκπληρωτέο στόχο. Η νοσταλγία δεν είναι άλλο παρά η επιθυμία για το απραγματοποίητο, η ροπή προς το άπιαστο. Με λίγα λόγια, στην πραγματικότητα, κανείς, ποτέ, δεν «επιστρέφει».
- Παλιέ μου φίλε τι γυρεύεις;
χρόνια ξενιτεμένος ήρθες
με εικόνες που έχεις αναθρέψει
κάτω από ξένους ουρανούς
μακριά απ' τον τόπο το δικό σου.
-Γυρεύω τον παλιό μου κήπο·
τα δέντρα μου έρχουνται ως τη μέση
κι οι λόφοι μοιάζουν με πεζούλια
κι όμως σαν ήμουνα παιδί
έπαιζα πάνω στο χορτάρι
κάτω από τους μεγάλους ίσκιους
κι έτρεχα πάνω σε πλαγιές
ώρα πολλή λαχανιασμένος.
………………………………………………..
-Παλιέ μου φίλε συλλογίσου
σιγά-σιγά θα συνηθίσεις·
η νοσταλγία σου έχει πλάσει
μια χώρα ανύπαρχτη με νόμους
έξω απ' τη γης κι απ' τους ανθρώπους.
(Γιώργος Σεφέρης, «Ο γυρισμός του Ξενιτεμένου»)
Την πρώτη φορά που διέσχιζα την Πράσινη Γραμμή για να επισκεφθώ μαζί με τους γονείς μου τα σπίτια και τις γειτονιές που τους μεγάλωσαν, οι στίχοι του Σεφέρη στριφογύριζαν συνεχώς μέσ’ στο μυαλό μου. Τόσο το απορημένο βλέμμα της μητέρας μου («μικροί τώρα οι δρόμοι, φτωχικά τα σπίτια, ξερά τα περιβόλια…»), όσο και η δική μου απογοητευτική εντύπωση («αυτή η όαση στο μέσο της ερήμου είναι ό,τι μου περίγραφες, πατέρα, ως τον παράδεισο των παιδικών σου χρόνων;») μετέτρεψαν τον Σεφερικό ψίθυρο σε βασανιστική κραυγή, που με καλεί, από καιρού εις καιρόν, να συλλογιστώ γύρω απ’ αυτό που ονομάζεται «νοσταλγία». Μερικά θραύσματα των συλλογισμών αυτών θα διαβάσετε παρακάτω.
Τι είναι λοιπόν η νοσταλγία και με ποιο τρόπο λειτουργεί, τόσο στο προσωπικό/ψυχολογικό όσο και στο συλλογικό/ιστορικό επίπεδο; Σύμφωνα με τον καλύτερο, κατά την άποψή μου, οδηγό για το θέμα (το βιβλίο της Svetlana Boym, “The Future of Nostalgia”, Νέα Υόρκη, 2001) η νοσταλγία, ως ιστορικό φαινόμενο, ανήκει στη νεώτερη εποχή. Η λέξη «νοσταλγία» (από τα συνθετικά «νόστος» + «άλγος») επινοήθηκε στα τέλη του 17ου αιώνα από έναν Ελβετό γιατρό, για να περιγράψει την ασθένεια που είχε αρχίσει να εξαπλώνεται απειλητικά ανάμεσα στους στρατιώτες που πολεμούσαν μακριά από την Ελβετία. Στις ιατρικές εκθέσεις της εποχής, ο όρος «νοσταλγία» (που επικράτησε τελικά έναντι άλλων ιατρικών όρων, όπως «υποχονδρία της καρδιάς» ή «φιλοπατριδομανία») χρησιμοποιήθηκε για να εξηγήσει μία αρρώστια που προσομοίαζε στην παράνοια και που είχε ως βασικά συμπτώματα την εμμονή στην μακρινή πατρίδα, την αδιαφορία προς ο,τιδήποτε άλλο και την ανάπτυξη παραληρηματικών συμπεριφορών (ακουστικές και οπτικές ψευδαισθήσεις). Η «ασθένεια της νοσταλγίας» θεωρούνταν μάλιστα ανίατη, αφού ακόμη και η επιστροφή στην πατρίδα δεν ικανοποιούσε τις φαντασιακές προσδοκίες των αρρώστων.
Κατά τον 18ο αιώνα, η νοσταλγία μετατράπηκε σε ευρύτερο κοινωνικό φαινόμενο και συνδέθηκε με την έννοια της προόδου. Νοσταλγία και πρόοδος αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Η αλλαγή στην αντίληψη του χρόνου (το πέρασμα δηλαδή από μια κυκλική σε μια γραμμική αντίληψη του χρόνου) επέτεινε την αίσθηση του ανεπίστρεπτου και έδωσε ώθηση στη νοσταλγική συμπεριφορά. Με άλλα λόγια, η νοσταλγία γεννήθηκε ως αμυντικός μηχανισμός απέναντι στην πρόοδο, την εκβιομηχάνιση, την επιτάχυνση των ρυθμών και την αποξένωση, απέναντι στα παρεπόμενα, δηλαδή, της νεωτερικότητας.
Κατά τον 19ο αιώνα η νοσταλγία βρήκε την καλλιτεχνική της έκφραση μέσα από το κίνημα του Ρομαντισμού και συνδέθηκε άρρηκτα με την αναδυόμενη ιδεολογία της εποχής, δηλαδή τον εθνικισμό. Έκτοτε, οι περισσότερες ιδεολογίες χτίζονται πάνω σε μια νοσταλγική βάση: την υπόσχεση της επιστροφής σε μια πατρίδα-φάντασμα (στις «ρίζες», στην «αγνότητα των χωρικών», στο «άσπιλο» τοπίο της εξοχής, στην «αγνότητα» του λαού κ.ο.κ.) ή της δημιουργίας ενός φαντασιακά ιδανικού κόσμου, που μας καλεί να την κυνηγήσουμε χρησιμοποιώντας συναισθηματικά παρά ορθολογικά μέσα.
Αυτά για τη νοσταλγία ως ιστορικό/κοινωνικό φαινόμενο. Θα κλείσω με κάποιες παρατηρήσεις για τον μηχανισμό της νοσταλγίας στο προσωπικό/ψυχολογικό επίπεδο.
Κατ’ αρχάς, υπάρχουν δύο είδη νοσταλγίας: η «πραγματική νοσταλγία» και η «φαντασιακή νοσταλγία». Πραγματική είναι η νοσταλγία που νιώθουν, για παράδειγμα, οι γονείς μου για το σπίτι όπου μεγάλωσαν. Η δική μου όμως νοσταλγία, για ένα σπίτι που δεν είδα ποτέ (αφού γεννήθηκα μετά την εισβολή), πώς εξηγείται; Αυτό είναι που ονομάζω «φαντασιακή νοσταλγία», η επιθυμία, δηλαδή, επιστροφής σε ένα τόπο άγνωστο και εντούτοις «οικείο». Είναι μια νοσταλγία διαμεσολαβημένη από τις αφηγήσεις των άλλων και από τη συλλογική μνήμη.
Επιπλέον, το αντικείμενο του νοσταλγικού πόθου είναι μονίμως λανθάνον. Τι είναι αυτό που νοσταλγούμε; Είναι πραγματικά ο μακρινός τόπος ή ο ανεπίστρεπτα απομακρυσμένος χρόνος; Οι γονείς μου, για παράδειγμα, νοσταλγούν το σπίτι τους ή την παιδική τους ηλικία;
Τέλος, η νοσταλγία αρέσκεται στην αυτό-αναφορικότητα. Αναπτύσσεται περισσότερο ως ένα ρομάντζο με τη φαντασία μας, παρά ως ένα συναίσθημα με συγκεκριμένο εκπληρωτέο στόχο. Η νοσταλγία δεν είναι άλλο παρά η επιθυμία για το απραγματοποίητο, η ροπή προς το άπιαστο. Με λίγα λόγια, στην πραγματικότητα, κανείς, ποτέ, δεν «επιστρέφει».
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 21/6/2009
Απάτριδες
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
Το 1946, σε ηλικία 42 χρονών, ο Γιώργος Φιλίππου Πιερίδης εγκατέλειπε για πάντα την Αίγυπτο. Μπαίνοντας στο βαπόρι της γραμμής, που ξεκινούσε από το λιμάνι του Πορτ Σάιτ με προορισμό την πατρίδα του, την Κύπρο, ο Πιερίδης ένιωσε να του σφίγγεται η καρδιά: «Τότε με πήρε ένα κλάμα βουβό, χωρίς δάκρυα. Δεν ήμουν σίγουρος αν ξεκινούσα να πάω στον τόπο μου ή αν απάφηνα τον τόπο μου» (Γ.Φ. Πιερίδης, «Μνήμες και ιστορίες από την Αίγυπτο», Θεσσαλονίκη, 1986, σ. 181). Γεννημένος και μεγαλωμένος στο Κάιρο, ή καλύτερα, στην ελληνική παροικία του Καΐρου – όπως ο ίδιος ομολογεί, «όλος ο κόσμος» ήταν γι αυτόν οι Έλληνες πάροικοι, ενώ οι Αιγύπτιοι υπήρχαν ως μια πραγματικότητα έξω από το δικό του περιβάλλον – ο Πιερίδης δεν είχε ποτέ αναγκαστεί, μέχρι τότε, να διαλέξει ανάμεσα στις δυο του πατρίδες. Κύπρος και Κάιρο συνυπήρχαν αρμονικά στα πλαίσια μιας κοσμοπολίτικης ταυτότητας. Ο όρος «Αιγυπτιώτες Έλληνες» δεν εμπεριείχε εξάλλου κανενός είδους αντίφαση. Με την άνοδο όμως του Αιγυπτιακού εθνικισμού, και κυρίως με την κατάργηση των νομικών και οικονομικών προνομίων των ξένων εποίκων που κατοικούσαν εκεί, ο ελληνισμός της Αιγύπτου (όπως και οι άλλες ξένες παροικίες) πέρασε από το στάτους της προνομιούχας μικροκοικωνίας, σ’ αυτό της εθνικής μειονότητας. Ξαφνικά, ο Πιερίδης και οι όμοιοί του μετατράπηκαν σε «ξένους» μέσα στην ίδια τους την πατρίδα. Κι έτσι αναγκάστηκαν να διαλέξουν αυτό που θα αντιλαμβάνονταν ταυτόχρονα ως «επαναπατρισμό» και «εξορία». Μετατράπηκαν, με άλλα λόγια, σε «απάτριδες» ανάμεσα σε δυο πατρίδες.
Το 1946, σε ηλικία 42 χρονών, ο Γιώργος Φιλίππου Πιερίδης εγκατέλειπε για πάντα την Αίγυπτο. Μπαίνοντας στο βαπόρι της γραμμής, που ξεκινούσε από το λιμάνι του Πορτ Σάιτ με προορισμό την πατρίδα του, την Κύπρο, ο Πιερίδης ένιωσε να του σφίγγεται η καρδιά: «Τότε με πήρε ένα κλάμα βουβό, χωρίς δάκρυα. Δεν ήμουν σίγουρος αν ξεκινούσα να πάω στον τόπο μου ή αν απάφηνα τον τόπο μου» (Γ.Φ. Πιερίδης, «Μνήμες και ιστορίες από την Αίγυπτο», Θεσσαλονίκη, 1986, σ. 181). Γεννημένος και μεγαλωμένος στο Κάιρο, ή καλύτερα, στην ελληνική παροικία του Καΐρου – όπως ο ίδιος ομολογεί, «όλος ο κόσμος» ήταν γι αυτόν οι Έλληνες πάροικοι, ενώ οι Αιγύπτιοι υπήρχαν ως μια πραγματικότητα έξω από το δικό του περιβάλλον – ο Πιερίδης δεν είχε ποτέ αναγκαστεί, μέχρι τότε, να διαλέξει ανάμεσα στις δυο του πατρίδες. Κύπρος και Κάιρο συνυπήρχαν αρμονικά στα πλαίσια μιας κοσμοπολίτικης ταυτότητας. Ο όρος «Αιγυπτιώτες Έλληνες» δεν εμπεριείχε εξάλλου κανενός είδους αντίφαση. Με την άνοδο όμως του Αιγυπτιακού εθνικισμού, και κυρίως με την κατάργηση των νομικών και οικονομικών προνομίων των ξένων εποίκων που κατοικούσαν εκεί, ο ελληνισμός της Αιγύπτου (όπως και οι άλλες ξένες παροικίες) πέρασε από το στάτους της προνομιούχας μικροκοικωνίας, σ’ αυτό της εθνικής μειονότητας. Ξαφνικά, ο Πιερίδης και οι όμοιοί του μετατράπηκαν σε «ξένους» μέσα στην ίδια τους την πατρίδα. Κι έτσι αναγκάστηκαν να διαλέξουν αυτό που θα αντιλαμβάνονταν ταυτόχρονα ως «επαναπατρισμό» και «εξορία». Μετατράπηκαν, με άλλα λόγια, σε «απάτριδες» ανάμεσα σε δυο πατρίδες.
Θυμήθηκα την περίπτωση του Γ.Φ. Πιερίδη, ξεφυλλίζοντας τις σελίδες ενός άλλου βιβλίου, του «Χωρίς Πατρίδα» (Θεσσαλονίκη, 2003), γραμμένο από τον σημαντικότατο κριτικό λογοτεχνίας και πολιτισμού και πατέρα της έννοιας του «οριενταλισμού», Edward Said, κατά τη διάρκεια της πολύχρονης αρρώστιας που τελικά τον οδήγησε στο θάνατο το 2003. Ο Said, αν και κατά δύο δεκαετίες περίπου μικρότερος από τον Πιερίδη, μεγάλωσε στο ίδιο μ’ αυτόν κοσμοπολίτικο περιβάλλον του Καΐρου και βίωσε με τον ίδιο αγωνιώδη τρόπο τον κατακερματισμό της αποκομμένης από την υπόλοιπη Αίγυπτο και κοινωνικά οχυρωμένης «πατρίδας» του. Το 1951, σε ηλικία 16 ετών, ο Said αναγκάστηκε ν’ αφήσει την Αίγυπτο για την Αμερική, όπου και πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του. Έκτοτε η αίσθηση της εξορίας θα τον ακολουθούσε σαν σκιά.
Για την ακρίβεια, η έννοια της «πατρίδας» δεν ήταν ποτέ για τον Said κάτι το ευκρινώς καθορισμένο: «ένιωθα», ομολογεί, «πως η ευρύτερη έννοια της ‘πατρίδας’ ήταν κάτι που δεν περιλάμβανε εμένα». Γεννημένος στην Ιερουσαλήμ, μεγαλωμένος στο Κάιρο, γιος Παλαιστινίων Χριστιανών, αλλά κάτοχος αμερικανικού διαβατηρίου, ο Said αντιλαμβανόταν τον εαυτό του ως μια διασπασμένη προσωπικότητα, ως ένα συνονθύλευμα παλαιστινιακών-αραβικών-χριστιανικών-αμερικανικών θραυσμάτων, αποσυναρμολογημένων από την ιστορία: «Σε όλη μου τη ζωή διατήρησα αυτή την μπερδεμένη αίσθηση των πολλών ταυτοτήτων – κυρίως αλληλοσυγκρουόμενων – μαζί με μια έντονη μνήμη της απεγνωσμένης ευχής να ήμασταν εξ ολοκλήρου Άραβες ή εξ ολοκλήρου Ευρωπαίοι ή Αμερικανοί ή εξ ολοκλήρου ορθόδοξοι χριστιανοί ή εξ ολοκλήρου μουσουλμάνοι ή εξ ολοκλήρου Αιγύπτιοι κ. ο. κ.».
Αυτή η «απόσταση από τον εαυτό» λειτούργησε για τον Said με τρόπο διττό: από τη μια τον κληροδότησε με μια μόνιμη αίσθηση αποξένωσης και εξορίας (ακόμα κι όταν βρισκόταν στην υποτιθέμενη κάθε φορά «πατρίδα» του), από την άλλη του επέτρεψε να σταθεί κριτικά απέναντι σε κάθε είδους τετελεσμένη και ακίνητη μορφή ταυτότητας, μέσα στην οποία εφησυχάζονται οι πιο πολλοί άνθρωποι. Το βιβλίο του αποτελεί ουσιαστικά μια ανατομία του αποχωρισμού, της εγκατάλειψης και της απουσίας, δηλαδή του θολού εκείνου περιθωρίου δυστυχίας μέσα στο οποίο βρίσκει τόπο να εξελιχθεί η πνευματική δημιουργία. Διότι οι απάτριδες βρίσκουν συνήθως καταφύγιο στην πατρίδα των γραμμάτων και των τεχνών.
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 14/6/2009
Για την ακρίβεια, η έννοια της «πατρίδας» δεν ήταν ποτέ για τον Said κάτι το ευκρινώς καθορισμένο: «ένιωθα», ομολογεί, «πως η ευρύτερη έννοια της ‘πατρίδας’ ήταν κάτι που δεν περιλάμβανε εμένα». Γεννημένος στην Ιερουσαλήμ, μεγαλωμένος στο Κάιρο, γιος Παλαιστινίων Χριστιανών, αλλά κάτοχος αμερικανικού διαβατηρίου, ο Said αντιλαμβανόταν τον εαυτό του ως μια διασπασμένη προσωπικότητα, ως ένα συνονθύλευμα παλαιστινιακών-αραβικών-χριστιανικών-αμερικανικών θραυσμάτων, αποσυναρμολογημένων από την ιστορία: «Σε όλη μου τη ζωή διατήρησα αυτή την μπερδεμένη αίσθηση των πολλών ταυτοτήτων – κυρίως αλληλοσυγκρουόμενων – μαζί με μια έντονη μνήμη της απεγνωσμένης ευχής να ήμασταν εξ ολοκλήρου Άραβες ή εξ ολοκλήρου Ευρωπαίοι ή Αμερικανοί ή εξ ολοκλήρου ορθόδοξοι χριστιανοί ή εξ ολοκλήρου μουσουλμάνοι ή εξ ολοκλήρου Αιγύπτιοι κ. ο. κ.».
Αυτή η «απόσταση από τον εαυτό» λειτούργησε για τον Said με τρόπο διττό: από τη μια τον κληροδότησε με μια μόνιμη αίσθηση αποξένωσης και εξορίας (ακόμα κι όταν βρισκόταν στην υποτιθέμενη κάθε φορά «πατρίδα» του), από την άλλη του επέτρεψε να σταθεί κριτικά απέναντι σε κάθε είδους τετελεσμένη και ακίνητη μορφή ταυτότητας, μέσα στην οποία εφησυχάζονται οι πιο πολλοί άνθρωποι. Το βιβλίο του αποτελεί ουσιαστικά μια ανατομία του αποχωρισμού, της εγκατάλειψης και της απουσίας, δηλαδή του θολού εκείνου περιθωρίου δυστυχίας μέσα στο οποίο βρίσκει τόπο να εξελιχθεί η πνευματική δημιουργία. Διότι οι απάτριδες βρίσκουν συνήθως καταφύγιο στην πατρίδα των γραμμάτων και των τεχνών.
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 14/6/2009
Εκπαιδευτικοί και ψευδοεκπαιδευτικοί
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
Προ ημερών, ξεφυλλίζοντας τις εφημερίδες, αντιλήφθηκα μια περίεργη σύμπτωση: Οι εκπαιδευτικοί βόρεια και νότια της Πράσινης Γραμμής εξάγγελλαν, ταυτόχρονα, την πρόθεσή τους να προβούν σε κινητοποιήσεις σε περίπτωση που οι δύο «κυβερνήσεις» (η κυπριακή κυβέρνηση και η ψευδο-κυβέρνηση των κατεχομένων) προχωρούσαν, η κάθε μια ξεχωριστά, σε συγκεκριμένες μεταρρυθμίσεις στο χώρο της παιδείας. Η σύμπτωση αφορούσε μόνο τη χρονική στιγμή των δρωμένων, διότι, κατά τα άλλα, και οι εξαγγελίες των δύο «κυβερνήσεων» και τα αιτήματα των Ε/Κ και Τ/Κ εκπαιδευτικών ήταν εντελώς διαφορετικά μεταξύ τους.
Η Κύπρος είναι ίσως το μοναδικό παράδειγμα κράτους στο οποίο συνυπάρχουν δύο παράλληλες και εντελώς διαφορετικές μεταξύ τους κοινωνικές πραγματικότητες: αυτή των ελεύθερων εδαφών κι αυτή των κατεχομένων. Η κατάσταση αυτή παράγει πρόσφορο έδαφος για σύγκριση. Με την ευκαιρία λοιπόν της χρονικής αυτής σύμπτωσης, θα ήθελα, χάριν συλλογισμού, να παραθέσω συγκριτικά τις πρόσφατες δράσεις των τ/κ και ε/κ συνδικάτων εκπαιδευτικών (πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης), προσδοκώντας ότι θα βοηθήσω έτσι τον αναγνώστη να προβεί σε κάποια χρήσιμα συμπεράσματα σχετικά με τον χαρακτήρα και τον ρόλο των δύο αυτών κοινωνικών ομάδων.
Ξεκινώ με τους Τουρκοκύπριους: Η Συντεχνία Τ/Κ Δασκάλων (KTOS) και η Συντεχνία Τ/Κ Καθηγητών (KTOEOS) προειδοποίησαν πρόσφατα ότι θα προβούν σε κινητοποιήσεις αν η νέα «κυβέρνηση» του Ντερβίς Έρογλου προχωρήσει στην εφαρμογή των προεκλογικών της εξαγγελιών περί απόσυρσης από τα σχολεία των νέων βιβλίων ιστορίας και επαναφοράς των παλαιοτέρων. Όπως είναι γνωστό, το 2004, με την άνοδο του ΡΤΚ στην εξουσία, και με την πλήρη στήριξη των συνδικάτων των εκπαιδευτικών, τα βιβλία ιστορίας που διδάσκονταν μέχρι τότε στα σχολεία, άλλαξαν. Στα καινούργια βιβλία υιοθετήθηκε μια πιο κριτική προσέγγιση των ιστορικών γεγονότων, μακριά από τις εθνικιστικές και τουρκοκεντρικές εξάρσεις του παρελθόντος. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του ΡΤΚ περιελάμβανε επίσης την εισαγωγή στα σχολεία δύο νέων μαθημάτων: του μαθήματος των ελληνικών και του μαθήματος που καλείται «εκπαίδευση ειρήνης». Αυτά όλα λοιπόν απειλούνται τώρα με απόσυρση από τη νέα «κυβέρνηση» των κατεχομένων. Οι οποιεσδήποτε ενδεχόμενες μεταρρυθμίσεις θα έχουν ν’ αντιμετωπίσουν, ωστόσο, τη σθεναρή αντίσταση των συντεχνιών της KTOS και της KTOEOS.
Ας δούμε τώρα ενδεικτικά ποια στάση τήρησαν πρόσφατα τα αντίστοιχα ελληνοκυπριακά συνδικάτα εκπαιδευτικών, η ΠΟΕΔ (δάσκαλοι) και η ΟΕΛΜΕΚ (καθηγητές), απέναντι στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες του Υπουργείου Παιδείας:
· Τον Φεβρουάριο, η ΠΟΕΔ απέστειλε προς όλους τους δασκάλους μια διευκρινιστική ανακοίνωση σχετικά με την εξαγγελία του Υπουργείου Παιδείας για την προώθηση του πρώτου στόχου της φετινής χρονιάς, δηλ. «της καλλιέργειας κουλτούρας ειρηνικής συμβίωσης, αμοιβαίου σεβασμού και συνεργασίας Ε/Κ και Τ/Κ». Η ΠΟΕΔ ενημέρωσε «προειδοποιητικά» πως διαφωνεί με τις επισκέψεις Τ/Κ εκπαιδευτικών ή μαθητών στα ε/κ σχολεία και ξεκαθάρισε πως δεν θα δεχθεί τη διεξαγωγή σχολαστικού ελέγχου από το Υπουργείο Παιδείας για το κατά πόσον προωθείται ο στόχος αυτός σε κάθε σχολείο. Τόνισε, τέλος, πως μόνιμος στόχος της εκπαίδευσης παραμένει το «Γνωρίζω, Δεν Ξεχνώ και Αγωνίζομαι».
· Τον Γενάρη, η ΟΕΛΜΕΚ εξέδωσε ανακοίνωση διαμαρτυρίας εναντίον του μηνύματος του Υπουργού Παιδείας προς τα σχολεία με την ευκαιρία της ονομαστικής γιορτής του Μακαρίου. Πιο συγκεκριμένα, απαίτησε να αφαιρεθεί από το μήνυμα η παράγραφος που αναφέρεται στις «διακοινοτικές συγκρούσεις, τις οποίες προκάλεσαν παράνομες και εξτρεμιστικές ε/κ και τ/κ οργανώσεις, με αποτέλεσμα να φτάσουμε στην τραγωδία του 1974». Η ΟΕΛΜΕΚ έδωσε έμμεσα έτσι το δικό της στίγμα στη δημόσια συζήτηση που διεξαγόταν παράλληλα γύρω από την αλλαγή των βιβλίων της ιστορίας. Στην επιστολή της αποπειράται να αποκαταστήσει την «ιστορική αλήθεια», διευκρινίζοντας ότι οι συγκρούσεις της περιόδου ’63-’67 δεν ήταν ακριβώς «διακοινοτικές», αφού διεξήχθησαν μεταξύ των νομίμων δυνάμεων του κράτους, που αγωνίστηκαν για την προάσπιση της Κυπριακής Δημοκρατίας, και της εξτρεμιστικής τ/κ οργάνωσης Τ.Μ.Τ. Τονίζει, τέλος, πως τα γεγονότα αυτά οδήγησαν στον «αυτόβουλο» εγκλωβισμό των Τουρκοκυπρίων σε θύλακες.
· Η αντίδραση της ΟΕΛΜΕΚ κορυφώθηκε τον τελευταίο μήνα, με την απόφαση του Πανεπιστημίου Κύπρου να δεχθεί ως φοιτητές ένα ποσοστό υποψηφίων (3%) στη βάση των αποτελεσμάτων των εξετάσεων τους για τα GCE ή άλλες διεθνείς εξετάσεις. Η μεταρρύθμιση αυτή, που θα δώσει ουσιαστικά το εισιτήριο για το πανεπιστήμιο και σε κάποιους μη ελληνόφωνους πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας, βρίσκει κάθετα αντίθετη την ΟΕΛΜΕΚ. Προφασιζόμενη την «άνιση μεταχείριση» των υποψήφιων φοιτητών, όπως και τον «φόβο υπόσκαψης» των παγκυπρίων εξετάσεων, η ΟΕΛΜΕΚ ομογνωμονεί στην ουσία με όσους βλέπουν να απειλείται η ελληνοκεντρικότητα της μάθησης στο δημόσιο πανεπιστήμιο.
Τα συμπεράσματα από αυτή τη σύγκριση ανήκουν βέβαια στον αναγνώστη. Δεν μπορώ, ωστόσο, να αποσιωπήσω μια δική μου πρώτη διάγνωση. Ότι δηλαδή οι εκπαιδευτικοί ένθεν και ένθεν της Πράσινης Γραμμής αντιπροσωπεύουν αντίστοιχα δύο κοινωνικο-ιδεολογικές στάσεις εκ διαμέτρου αντίθετες: την προοδευτικότητα και τον συντηρητισμό.
Προ ημερών, ξεφυλλίζοντας τις εφημερίδες, αντιλήφθηκα μια περίεργη σύμπτωση: Οι εκπαιδευτικοί βόρεια και νότια της Πράσινης Γραμμής εξάγγελλαν, ταυτόχρονα, την πρόθεσή τους να προβούν σε κινητοποιήσεις σε περίπτωση που οι δύο «κυβερνήσεις» (η κυπριακή κυβέρνηση και η ψευδο-κυβέρνηση των κατεχομένων) προχωρούσαν, η κάθε μια ξεχωριστά, σε συγκεκριμένες μεταρρυθμίσεις στο χώρο της παιδείας. Η σύμπτωση αφορούσε μόνο τη χρονική στιγμή των δρωμένων, διότι, κατά τα άλλα, και οι εξαγγελίες των δύο «κυβερνήσεων» και τα αιτήματα των Ε/Κ και Τ/Κ εκπαιδευτικών ήταν εντελώς διαφορετικά μεταξύ τους.
Η Κύπρος είναι ίσως το μοναδικό παράδειγμα κράτους στο οποίο συνυπάρχουν δύο παράλληλες και εντελώς διαφορετικές μεταξύ τους κοινωνικές πραγματικότητες: αυτή των ελεύθερων εδαφών κι αυτή των κατεχομένων. Η κατάσταση αυτή παράγει πρόσφορο έδαφος για σύγκριση. Με την ευκαιρία λοιπόν της χρονικής αυτής σύμπτωσης, θα ήθελα, χάριν συλλογισμού, να παραθέσω συγκριτικά τις πρόσφατες δράσεις των τ/κ και ε/κ συνδικάτων εκπαιδευτικών (πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης), προσδοκώντας ότι θα βοηθήσω έτσι τον αναγνώστη να προβεί σε κάποια χρήσιμα συμπεράσματα σχετικά με τον χαρακτήρα και τον ρόλο των δύο αυτών κοινωνικών ομάδων.
Ξεκινώ με τους Τουρκοκύπριους: Η Συντεχνία Τ/Κ Δασκάλων (KTOS) και η Συντεχνία Τ/Κ Καθηγητών (KTOEOS) προειδοποίησαν πρόσφατα ότι θα προβούν σε κινητοποιήσεις αν η νέα «κυβέρνηση» του Ντερβίς Έρογλου προχωρήσει στην εφαρμογή των προεκλογικών της εξαγγελιών περί απόσυρσης από τα σχολεία των νέων βιβλίων ιστορίας και επαναφοράς των παλαιοτέρων. Όπως είναι γνωστό, το 2004, με την άνοδο του ΡΤΚ στην εξουσία, και με την πλήρη στήριξη των συνδικάτων των εκπαιδευτικών, τα βιβλία ιστορίας που διδάσκονταν μέχρι τότε στα σχολεία, άλλαξαν. Στα καινούργια βιβλία υιοθετήθηκε μια πιο κριτική προσέγγιση των ιστορικών γεγονότων, μακριά από τις εθνικιστικές και τουρκοκεντρικές εξάρσεις του παρελθόντος. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του ΡΤΚ περιελάμβανε επίσης την εισαγωγή στα σχολεία δύο νέων μαθημάτων: του μαθήματος των ελληνικών και του μαθήματος που καλείται «εκπαίδευση ειρήνης». Αυτά όλα λοιπόν απειλούνται τώρα με απόσυρση από τη νέα «κυβέρνηση» των κατεχομένων. Οι οποιεσδήποτε ενδεχόμενες μεταρρυθμίσεις θα έχουν ν’ αντιμετωπίσουν, ωστόσο, τη σθεναρή αντίσταση των συντεχνιών της KTOS και της KTOEOS.
Ας δούμε τώρα ενδεικτικά ποια στάση τήρησαν πρόσφατα τα αντίστοιχα ελληνοκυπριακά συνδικάτα εκπαιδευτικών, η ΠΟΕΔ (δάσκαλοι) και η ΟΕΛΜΕΚ (καθηγητές), απέναντι στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες του Υπουργείου Παιδείας:
· Τον Φεβρουάριο, η ΠΟΕΔ απέστειλε προς όλους τους δασκάλους μια διευκρινιστική ανακοίνωση σχετικά με την εξαγγελία του Υπουργείου Παιδείας για την προώθηση του πρώτου στόχου της φετινής χρονιάς, δηλ. «της καλλιέργειας κουλτούρας ειρηνικής συμβίωσης, αμοιβαίου σεβασμού και συνεργασίας Ε/Κ και Τ/Κ». Η ΠΟΕΔ ενημέρωσε «προειδοποιητικά» πως διαφωνεί με τις επισκέψεις Τ/Κ εκπαιδευτικών ή μαθητών στα ε/κ σχολεία και ξεκαθάρισε πως δεν θα δεχθεί τη διεξαγωγή σχολαστικού ελέγχου από το Υπουργείο Παιδείας για το κατά πόσον προωθείται ο στόχος αυτός σε κάθε σχολείο. Τόνισε, τέλος, πως μόνιμος στόχος της εκπαίδευσης παραμένει το «Γνωρίζω, Δεν Ξεχνώ και Αγωνίζομαι».
· Τον Γενάρη, η ΟΕΛΜΕΚ εξέδωσε ανακοίνωση διαμαρτυρίας εναντίον του μηνύματος του Υπουργού Παιδείας προς τα σχολεία με την ευκαιρία της ονομαστικής γιορτής του Μακαρίου. Πιο συγκεκριμένα, απαίτησε να αφαιρεθεί από το μήνυμα η παράγραφος που αναφέρεται στις «διακοινοτικές συγκρούσεις, τις οποίες προκάλεσαν παράνομες και εξτρεμιστικές ε/κ και τ/κ οργανώσεις, με αποτέλεσμα να φτάσουμε στην τραγωδία του 1974». Η ΟΕΛΜΕΚ έδωσε έμμεσα έτσι το δικό της στίγμα στη δημόσια συζήτηση που διεξαγόταν παράλληλα γύρω από την αλλαγή των βιβλίων της ιστορίας. Στην επιστολή της αποπειράται να αποκαταστήσει την «ιστορική αλήθεια», διευκρινίζοντας ότι οι συγκρούσεις της περιόδου ’63-’67 δεν ήταν ακριβώς «διακοινοτικές», αφού διεξήχθησαν μεταξύ των νομίμων δυνάμεων του κράτους, που αγωνίστηκαν για την προάσπιση της Κυπριακής Δημοκρατίας, και της εξτρεμιστικής τ/κ οργάνωσης Τ.Μ.Τ. Τονίζει, τέλος, πως τα γεγονότα αυτά οδήγησαν στον «αυτόβουλο» εγκλωβισμό των Τουρκοκυπρίων σε θύλακες.
· Η αντίδραση της ΟΕΛΜΕΚ κορυφώθηκε τον τελευταίο μήνα, με την απόφαση του Πανεπιστημίου Κύπρου να δεχθεί ως φοιτητές ένα ποσοστό υποψηφίων (3%) στη βάση των αποτελεσμάτων των εξετάσεων τους για τα GCE ή άλλες διεθνείς εξετάσεις. Η μεταρρύθμιση αυτή, που θα δώσει ουσιαστικά το εισιτήριο για το πανεπιστήμιο και σε κάποιους μη ελληνόφωνους πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας, βρίσκει κάθετα αντίθετη την ΟΕΛΜΕΚ. Προφασιζόμενη την «άνιση μεταχείριση» των υποψήφιων φοιτητών, όπως και τον «φόβο υπόσκαψης» των παγκυπρίων εξετάσεων, η ΟΕΛΜΕΚ ομογνωμονεί στην ουσία με όσους βλέπουν να απειλείται η ελληνοκεντρικότητα της μάθησης στο δημόσιο πανεπιστήμιο.
Τα συμπεράσματα από αυτή τη σύγκριση ανήκουν βέβαια στον αναγνώστη. Δεν μπορώ, ωστόσο, να αποσιωπήσω μια δική μου πρώτη διάγνωση. Ότι δηλαδή οι εκπαιδευτικοί ένθεν και ένθεν της Πράσινης Γραμμής αντιπροσωπεύουν αντίστοιχα δύο κοινωνικο-ιδεολογικές στάσεις εκ διαμέτρου αντίθετες: την προοδευτικότητα και τον συντηρητισμό.
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 7/6/2009
Ιερά Εξέταση
Της Κωνσταντίνας Ζάνου
Προ ημερών δημιουργήθηκε μεγάλη αναστάτωση στο Υπουργείο Άμυνας. Οι παράγοντες του Υπουργείου συγχύστηκαν όταν αντίκρισαν την πρόσκληση που τους αποστάληκε εκ μέρους του Υπουργού Παιδείας και Πολιτισμού για την προώθηση της κυπριακής συμμετοχής στην Μπιενάλε Εικαστικών Τεχνών της Βενετίας. Η εν λόγω πρόσκληση, που φέρει εκτός των άλλων και τα διακριτικά της Κυπριακής Δημοκρατίας, κοσμείται από μια φωτογραφία του καλλιτέχνη Σωκράτη Σωκράτους, που απεικονίζει σε πρώτο πλάνο τον κορμό ενός φοίνικα και στο φόντο μια τουρκική φρεγάτα, σημαιοστολισμένη μάλιστα, ν’ αρμενίζει αμέριμνα στα κατεχόμενα χωρικά μας ύδατα! Όπως πολύ σωστά τόνισαν οι επί των «εθνικών θεμάτων» στο Υπουργείο Άμυνας, το έργο δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η Κύπρος ανήκει στην τουρκική επικράτεια.
Τόσο ο ίδιος ο Υπουργός Άμυνας, όσο και ο πρόεδρος της κοινοβουλευτικής Επιτροπής Παιδείας Νίκος Τορναρίτης (ΔΗΣΥ), αντέδρασαν ευτυχώς άμεσα, καταδικάζοντας, ο μεν, ως «απαράδεχτη παράλειψη» το ότι στην πρόσκληση δεν γίνεται ονομαστική αναφορά στην τουρκική κατοχή, ο δε, ως «προκλητική τη στάση της Κυβέρνησης Χριστόφια να αποστείλει επίσημες προσκλήσεις με την τουρκική σημαία να κυματίζει στην πλώρη ενός τουρκικού πολεμικού πλοίου». Το ΕΥΡΩΚΟ εξέδωσε μάλιστα ανακοίνωση με την οποία καλεί το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού να αποσύρει την πρόσκληση και να την αντικαταστήσει με άλλη, στην οποία να δεικνύεται «εμφανώς ότι η Κυπριακή Δημοκρατία, χώρα μέλος της ΕΕ, υποφέρει από τις συνέπειες της τουρκικής εισβολής».
Φωνή βοώντος εν τη ερήμω. Ο Υπουργός Παιδείας δήλωσε πως «η απόλυτη ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης είναι αδιαπραγμάτευτη», κι έτσι, εκών άκων, οι προσκλήσεις, όπως και το ίδιο το έργο που θα εκπροσωπήσει την Κύπρο στην Μπιενάλε, δεν μπορούν ν’ αντικατασταθούν.
Δεν είναι άτοπο νομίζω να πούμε ότι τελευταία έχουμε παρεκτραπεί καλλιτεχνικώς: πρώτα η πρόθεση μιας δασκάλας να ανεβάσει στο κατεχόμενο σχολείο Ριζοκαρπάσου το ανεκδιήγητου περιεχομένου έργο «Το Ποτάμι»· μετά, η λανθασμένη ανάκρουση του εθνικού ύμνου από μπάντα της Εθνικής Φρουράς· έπειτα, οι παραστάσεις του Rooftop Theatre που περιελάμβαναν την έκφραση «χέστηκα για την πατρίδα!»· και τώρα, ο διασυρμός της πατρίδας μας στην Μπιενάλε της Βενετίας.
Αυτά όλα ας μας προβληματίσουν επιτέλους. Πότε θα καταλάβουμε ότι τα εθνικά συμφέροντα δεν προασπίζονται με ερασιτεχνισμούς και αντανακλαστικές αντιδράσεις της τελευταίας στιγμής; Πιστεύω λοιπόν ακράδαντα πως πρέπει να δράσουμε με επαγγελματισμό: Να συσταθεί μια επιτροπή που θα προβλέπει τέτοιου είδους «παραστρατήματα», ελέγχοντας εκ των προτέρων το εθνικό περιεχόμενο των έργων τέχνης που παράγονται ή προωθούνται σ’ αυτό τον τόπο.
Το εγχείρημα είναι βέβαια δύσκολο και χρειάζεται να στρατολογηθούν άτομα με υπευθυνότητα και επαγγελματισμό. «Μέγας Ιεροεξεταστής» θα μπορούσε να διοριστεί ένας άνθρωπος με άμεπτο πατριωτικό φρόνημα, όπως ο κ. Ζαχαρίας Κουλίας. Η θέση του «Αναπληρωτή Ιεροεξεταστή» θα πρέπει να πληρωθεί σίγουρα από ένα υψηλόβαθμο στέλεχος της Εκκλησίας. Για γραμματέα θα πρότεινα είτε τον κ. Δ. Ταλιαδώρο, είτε τον κ. Ν. Τορναρίτη. Στα μέλη θα μπορούσαν να περιληφθούν συλλέκτες έργων τέχνης, αλλά και δημοσιογράφοι (οι πρώτοι λόγω της αποδεδειγμένης αγάπης τους για την καλλιτεχνική δημιουργία, οι δεύτεροι λόγω της συμβολής τους στην άμεση και αντικειμενική πληροφόρηση). Θα ήταν βέβαια άδικο να μην συμμετείχαν, έστω τιμητικά, οι κ. Γ. Βαρνάβα και Ν. Φαλάς.
Πέραν του αυστηρού ελέγχου που θα διεξάγει επί της σύγχρονης καλλιτεχνικής παραγωγής, θα πρέπει η επιτροπή αυτή να επανεξετάσει και κάποιες παρελθοντικές «ύποπτες» δημιουργίες, που έχουν απερίσκεπτα αναχθεί σε σύμβολα της εθνικής πολιτισμικής μας κληρονομιάς. Επισημαίνω μόνο κάποια παραδείγματα: Επιτρέπεται οι πίνακες του Διαμαντή, που απεικονίζουν ανθρώπους με φέσι να κάθονται στα κυπριακά καφενεία, να βρίσκονται στην Εθνική μας Πινακοθήκη; Επιτρέπεται να διδάσκεται στα σχολεία μας το ποίημα του Βασίλη Μιχαηλίδη «9η Ιουλίου 1821», χωρίς να αποκόπτεται το απόσπασμα που αναφέρει πως ο Κκιόρογλου προσπαθεί να γλυτώσει απ’ το θάνατο τον Αρχιεπίσκοπο Κυπριανό; Πώς γίνεται να εκτιμούμε ως «εθνικούς ποιητές» τον Παύλο Λιασίδη και τον Παντελή Μηχανικό, απ’ την στιγμή που ο πρώτος συνέγραψε ποίημα προς τον φίλο του τουρκοκύπριο Μεμμέτη, ενώ ο δεύτερος την «Ωδή για ένα σκοτωμένο τουρκάκι»; Και μήπως πρέπει να επαναπροσδιοριστεί η αξία του έργου του Μάριου Τόκα, λαμβάνοντας υπόψη πως μελοποίησε το ποίημα της τουρκοκύπριας Νεσιέ Γιασίν «Η δική μου η πατρίδα έχει μοιραστεί στα δυο»; Πολλή δουλειά για τους σεβάσμιους «Ιεροεξεταστές» μας!
Υποσημείωση: Το ξέρω πως είναι πλέον μάταιο, αλλά προσωπικά θα εισηγούμουν να αντικατασταθεί το αμφιλεγόμενο έργο του Σωκράτους από ένα άλλο που στέλνει ξεκάθαρα μηνύματα για την ελληνικότητα του νησιού μας. Εννοώ τον Κύπριο χορευτή Stavros Flatley που διέπρεψε πρόσφατα σε αγγλικό talent show χορεύοντας με φουστανέλα και επιδεικνύοντας στο γυμνό του στήθος ένα τεράστιο τατουάζ με τον χάρτη της Cyprus (http://www.youtube.com/watch?v=kZCw42UopdU).
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 31/5/2009
Προ ημερών δημιουργήθηκε μεγάλη αναστάτωση στο Υπουργείο Άμυνας. Οι παράγοντες του Υπουργείου συγχύστηκαν όταν αντίκρισαν την πρόσκληση που τους αποστάληκε εκ μέρους του Υπουργού Παιδείας και Πολιτισμού για την προώθηση της κυπριακής συμμετοχής στην Μπιενάλε Εικαστικών Τεχνών της Βενετίας. Η εν λόγω πρόσκληση, που φέρει εκτός των άλλων και τα διακριτικά της Κυπριακής Δημοκρατίας, κοσμείται από μια φωτογραφία του καλλιτέχνη Σωκράτη Σωκράτους, που απεικονίζει σε πρώτο πλάνο τον κορμό ενός φοίνικα και στο φόντο μια τουρκική φρεγάτα, σημαιοστολισμένη μάλιστα, ν’ αρμενίζει αμέριμνα στα κατεχόμενα χωρικά μας ύδατα! Όπως πολύ σωστά τόνισαν οι επί των «εθνικών θεμάτων» στο Υπουργείο Άμυνας, το έργο δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η Κύπρος ανήκει στην τουρκική επικράτεια.
Τόσο ο ίδιος ο Υπουργός Άμυνας, όσο και ο πρόεδρος της κοινοβουλευτικής Επιτροπής Παιδείας Νίκος Τορναρίτης (ΔΗΣΥ), αντέδρασαν ευτυχώς άμεσα, καταδικάζοντας, ο μεν, ως «απαράδεχτη παράλειψη» το ότι στην πρόσκληση δεν γίνεται ονομαστική αναφορά στην τουρκική κατοχή, ο δε, ως «προκλητική τη στάση της Κυβέρνησης Χριστόφια να αποστείλει επίσημες προσκλήσεις με την τουρκική σημαία να κυματίζει στην πλώρη ενός τουρκικού πολεμικού πλοίου». Το ΕΥΡΩΚΟ εξέδωσε μάλιστα ανακοίνωση με την οποία καλεί το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού να αποσύρει την πρόσκληση και να την αντικαταστήσει με άλλη, στην οποία να δεικνύεται «εμφανώς ότι η Κυπριακή Δημοκρατία, χώρα μέλος της ΕΕ, υποφέρει από τις συνέπειες της τουρκικής εισβολής».
Φωνή βοώντος εν τη ερήμω. Ο Υπουργός Παιδείας δήλωσε πως «η απόλυτη ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης είναι αδιαπραγμάτευτη», κι έτσι, εκών άκων, οι προσκλήσεις, όπως και το ίδιο το έργο που θα εκπροσωπήσει την Κύπρο στην Μπιενάλε, δεν μπορούν ν’ αντικατασταθούν.
Δεν είναι άτοπο νομίζω να πούμε ότι τελευταία έχουμε παρεκτραπεί καλλιτεχνικώς: πρώτα η πρόθεση μιας δασκάλας να ανεβάσει στο κατεχόμενο σχολείο Ριζοκαρπάσου το ανεκδιήγητου περιεχομένου έργο «Το Ποτάμι»· μετά, η λανθασμένη ανάκρουση του εθνικού ύμνου από μπάντα της Εθνικής Φρουράς· έπειτα, οι παραστάσεις του Rooftop Theatre που περιελάμβαναν την έκφραση «χέστηκα για την πατρίδα!»· και τώρα, ο διασυρμός της πατρίδας μας στην Μπιενάλε της Βενετίας.
Αυτά όλα ας μας προβληματίσουν επιτέλους. Πότε θα καταλάβουμε ότι τα εθνικά συμφέροντα δεν προασπίζονται με ερασιτεχνισμούς και αντανακλαστικές αντιδράσεις της τελευταίας στιγμής; Πιστεύω λοιπόν ακράδαντα πως πρέπει να δράσουμε με επαγγελματισμό: Να συσταθεί μια επιτροπή που θα προβλέπει τέτοιου είδους «παραστρατήματα», ελέγχοντας εκ των προτέρων το εθνικό περιεχόμενο των έργων τέχνης που παράγονται ή προωθούνται σ’ αυτό τον τόπο.
Το εγχείρημα είναι βέβαια δύσκολο και χρειάζεται να στρατολογηθούν άτομα με υπευθυνότητα και επαγγελματισμό. «Μέγας Ιεροεξεταστής» θα μπορούσε να διοριστεί ένας άνθρωπος με άμεπτο πατριωτικό φρόνημα, όπως ο κ. Ζαχαρίας Κουλίας. Η θέση του «Αναπληρωτή Ιεροεξεταστή» θα πρέπει να πληρωθεί σίγουρα από ένα υψηλόβαθμο στέλεχος της Εκκλησίας. Για γραμματέα θα πρότεινα είτε τον κ. Δ. Ταλιαδώρο, είτε τον κ. Ν. Τορναρίτη. Στα μέλη θα μπορούσαν να περιληφθούν συλλέκτες έργων τέχνης, αλλά και δημοσιογράφοι (οι πρώτοι λόγω της αποδεδειγμένης αγάπης τους για την καλλιτεχνική δημιουργία, οι δεύτεροι λόγω της συμβολής τους στην άμεση και αντικειμενική πληροφόρηση). Θα ήταν βέβαια άδικο να μην συμμετείχαν, έστω τιμητικά, οι κ. Γ. Βαρνάβα και Ν. Φαλάς.
Πέραν του αυστηρού ελέγχου που θα διεξάγει επί της σύγχρονης καλλιτεχνικής παραγωγής, θα πρέπει η επιτροπή αυτή να επανεξετάσει και κάποιες παρελθοντικές «ύποπτες» δημιουργίες, που έχουν απερίσκεπτα αναχθεί σε σύμβολα της εθνικής πολιτισμικής μας κληρονομιάς. Επισημαίνω μόνο κάποια παραδείγματα: Επιτρέπεται οι πίνακες του Διαμαντή, που απεικονίζουν ανθρώπους με φέσι να κάθονται στα κυπριακά καφενεία, να βρίσκονται στην Εθνική μας Πινακοθήκη; Επιτρέπεται να διδάσκεται στα σχολεία μας το ποίημα του Βασίλη Μιχαηλίδη «9η Ιουλίου 1821», χωρίς να αποκόπτεται το απόσπασμα που αναφέρει πως ο Κκιόρογλου προσπαθεί να γλυτώσει απ’ το θάνατο τον Αρχιεπίσκοπο Κυπριανό; Πώς γίνεται να εκτιμούμε ως «εθνικούς ποιητές» τον Παύλο Λιασίδη και τον Παντελή Μηχανικό, απ’ την στιγμή που ο πρώτος συνέγραψε ποίημα προς τον φίλο του τουρκοκύπριο Μεμμέτη, ενώ ο δεύτερος την «Ωδή για ένα σκοτωμένο τουρκάκι»; Και μήπως πρέπει να επαναπροσδιοριστεί η αξία του έργου του Μάριου Τόκα, λαμβάνοντας υπόψη πως μελοποίησε το ποίημα της τουρκοκύπριας Νεσιέ Γιασίν «Η δική μου η πατρίδα έχει μοιραστεί στα δυο»; Πολλή δουλειά για τους σεβάσμιους «Ιεροεξεταστές» μας!
Υποσημείωση: Το ξέρω πως είναι πλέον μάταιο, αλλά προσωπικά θα εισηγούμουν να αντικατασταθεί το αμφιλεγόμενο έργο του Σωκράτους από ένα άλλο που στέλνει ξεκάθαρα μηνύματα για την ελληνικότητα του νησιού μας. Εννοώ τον Κύπριο χορευτή Stavros Flatley που διέπρεψε πρόσφατα σε αγγλικό talent show χορεύοντας με φουστανέλα και επιδεικνύοντας στο γυμνό του στήθος ένα τεράστιο τατουάζ με τον χάρτη της Cyprus (http://www.youtube.com/watch?v=kZCw42UopdU).
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 31/5/2009
Το οχυρωμένο βασίλειο της μετριότητας
της Κωνσταντίνας Ζάνου
«Ο φόβος είναι το κυρίαρχο αίσθημα στον άνθρωπο», λέει ένας φίλος μου, «όλα τα άλλα (έρωτας, θαυμασμός, ευχαρίστηση, ελπίδα) έπονται. Ο φόβος και η ανασφάλεια είναι όμως αυτά που καθορίζουν τις πράξεις των ανθρώπων». Αυτό αληθεύει τόσο στο ατομικό, όσο και στο συλλογικό επίπεδο.
Σκεφτείτε, για παράδειγμα, την επιλογή ερωτικού συντρόφου. Πόσες φορές δεν βλέπουμε ανθρώπους (και ιδιαίτερα όσους διαθέτουν ένα επισφαλές πνευματικό επίπεδο, ταλέντο ή οποιαδήποτε άλλη μορφή εξουσίας) να απορρίπτουν ένα/μία σύντροφο με ανάλογα ή περισσότερα προσόντα, όχι επειδή δεν τον/την επιθυμούν, αλλά επειδή ενδόμυχα φοβούνται ότι η συνύπαρξη μαζί του/της θα επισκιάσει τα δικά τους χαρακτηριστικά ή θα αναδείξει τις δικές τους πιθανές ελλείψεις; Αντ’αυτού, προτιμούν ένα/μία σύντροφο πολύ περιορισμένου βεληνεκούς, που μπορεί μεν να μην τους ενθουσιάζει, αλλά τουλάχιστον δεν απειλεί την επιθυμητή ισορροπία δυνάμεων εντός της σχέσης. Πανικοβλημένοι μπροστά στο φόβο που γεννάει η γοητεία της πρόκλησης, οι περισσότεροι προτιμούν να οχυρωθούν πίσω από μια «λιγότερο απειλητική» μετριότητα. Γι αυτό και οι ισότιμες σχέσεις σπανίζουν.
Στο συλλογικό επίπεδο συμβαίνει ακριβώς το ίδιο πράγμα. Αναλογιστείτε, για παράδειγμα, πώς γίνονται συνήθως οι επιλογές υποψηφίων για την πλήρωση μιας νέας θέσης εργασίας, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για μια πολλά υποσχόμενη θέση σ’ ένα χώρο εργασίας κλειστό και ανταγωνιστικό. Όσο πιο μέτριοι αισθάνονται οι ήδη κατέχοντες εξουσία σ’ αυτό τον χώρο (γιατί ακόμα και να διατυμπανίζει κανείς το αντίθετο, άμα είναι ημιμαθής και μετριότητα το γνωρίζει κατά βάθος πολύ καλά), τόσο πιο μέτριους υποψηφίους θα επιλέξουν. Οι ανασφαλείς άνθρωποι δεν αρέσκονται στις προκλήσεις, ούτε ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για την πρόοδο που θα μπορούσε να επιφέρει στο χώρο εργασίας τους η συμβολή ενός νέου και ικανού ανθρώπου. Αυτό που βασικά τους ενδιαφέρει είναι να κρατήσουν τα πρωτεία, να παραμείνουν αυτοί για πάντα «οι βασιλείς», έστω κι αν το βασίλειό τους αποτελείται από μια πλειάδα αμαθών (και κάποιων ίσως έξυπνων ανθρώπων που για λόγους επιβίωσης καμώνονται τους αμαθείς).
Αυτά λοιπόν σκέφτομαι παρακολουθώντας την αντίδραση της ΟΕΛΜΕΚ στην απόφαση του Πανεπιστημίου Κύπρου να δεχθεί ως φοιτητές ένα ποσοστό υποψηφίων (3%) στη βάση των αποτελεσμάτων των εξετάσεων τους για τα GCE ή άλλων διεθνών εξετάσεων. Η οργάνωση των καθηγητών μέσης εκπαίδευσης αντιδρά, γιατί θεωρεί πως έτσι υποσκάπτεται το κύρος των παγκυπρίων εξετάσεων, δηλαδή του συστήματος αυτού διάχυσης και ελέγχου της γνώσης που στήνεται με πρωταγωνιστές τους ίδιους (είτε στα δημόσια σχολεία, είτε, κυρίως, στις επιχειρήσεις ιδιωτικών φροντιστηρίων που οι ίδιοι διευθύνουν). Πιστεύουν οι καθηγητές – και για να είμαστε ακριβείς, όχι όλοι οι καθηγητές, αλλά όσοι είναι εξουσιοδοτημένοι να μιλούν εκ μέρους της ΟΕΛΜΕΚ– πως οποιαδήποτε μορφή γνώσης ξεπερνά τα πλαίσια της δικής τους, είναι επιζήμια, όχι μόνο για τους μαθητές, αλλά ακόμη και για ολόκληρο το έθνος: Όσοι εισέρχονται με διεθνείς εξετάσεις στο πανεπιστήμιο, υποστηρίζουν, δεν κατέχουν την ελληνική γλώσσα τόσο καλά όσο οι υπόλοιποι, με κίνδυνο έτσι να αφελληνιστεί η ανώτατη παιδεία της χώρας!
Δύο είναι λοιπόν τα τινά: Α) Είτε οι θεματοφύλακες αυτοί της «σωστής γνώσης» και του ελληνισμού δεν ξέρουν πως η παιδεία έχει πλέον διεθνοποιηθεί, πως το πρώτο πτυχίο δεν αρκεί πια για να ξεχυθεί κανείς διεκδικητικά στην αγορά εργασίας, πως όσοι φοιτητές θέλουν να εξασκήσουν το επάγγελμα για το οποίο σπουδάζουν πρέπει πλέον να εκπονήσουν μεταπτυχιακά και διδακτορικά προγράμματα (κυρίως στο εξωτερικό) και πως για να το κάνουν αυτό θα πρέπει να γνωρίζουν τουλάχιστον άλλες δυο γλώσσες πέραν της ελληνικής· Β) Είτε οι καθηγητές τα γνωρίζουν καλά όλα αυτά, αλλά, θέλεις από πείσμα και στενοκεφαλιά, θέλεις από μια λανθασμένη ερμηνεία των ορίων του συνδικαλισμού, θέλεις ίσως από κάποιο ενδόμυχο φόβο μήπως η σημερινή γενιά μαθητών κάποτε τους «ξεπεράσει», προτιμούν να κρατούν τον πήχη της γνώσης στα συμβατικά για τη δική τους εποχή επίπεδα. Αλήθεια, διερωτηθήκατε ποτέ πόσες γλώσσες γνωρίζουν πέραν της ελληνικής όσοι προασπίζονται με τόσο πάθος την περιχαράκωση της ελληνοκεντρικής παιδείας;
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 24/5/2009, σ. 16
«Ο φόβος είναι το κυρίαρχο αίσθημα στον άνθρωπο», λέει ένας φίλος μου, «όλα τα άλλα (έρωτας, θαυμασμός, ευχαρίστηση, ελπίδα) έπονται. Ο φόβος και η ανασφάλεια είναι όμως αυτά που καθορίζουν τις πράξεις των ανθρώπων». Αυτό αληθεύει τόσο στο ατομικό, όσο και στο συλλογικό επίπεδο.
Σκεφτείτε, για παράδειγμα, την επιλογή ερωτικού συντρόφου. Πόσες φορές δεν βλέπουμε ανθρώπους (και ιδιαίτερα όσους διαθέτουν ένα επισφαλές πνευματικό επίπεδο, ταλέντο ή οποιαδήποτε άλλη μορφή εξουσίας) να απορρίπτουν ένα/μία σύντροφο με ανάλογα ή περισσότερα προσόντα, όχι επειδή δεν τον/την επιθυμούν, αλλά επειδή ενδόμυχα φοβούνται ότι η συνύπαρξη μαζί του/της θα επισκιάσει τα δικά τους χαρακτηριστικά ή θα αναδείξει τις δικές τους πιθανές ελλείψεις; Αντ’αυτού, προτιμούν ένα/μία σύντροφο πολύ περιορισμένου βεληνεκούς, που μπορεί μεν να μην τους ενθουσιάζει, αλλά τουλάχιστον δεν απειλεί την επιθυμητή ισορροπία δυνάμεων εντός της σχέσης. Πανικοβλημένοι μπροστά στο φόβο που γεννάει η γοητεία της πρόκλησης, οι περισσότεροι προτιμούν να οχυρωθούν πίσω από μια «λιγότερο απειλητική» μετριότητα. Γι αυτό και οι ισότιμες σχέσεις σπανίζουν.
Στο συλλογικό επίπεδο συμβαίνει ακριβώς το ίδιο πράγμα. Αναλογιστείτε, για παράδειγμα, πώς γίνονται συνήθως οι επιλογές υποψηφίων για την πλήρωση μιας νέας θέσης εργασίας, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για μια πολλά υποσχόμενη θέση σ’ ένα χώρο εργασίας κλειστό και ανταγωνιστικό. Όσο πιο μέτριοι αισθάνονται οι ήδη κατέχοντες εξουσία σ’ αυτό τον χώρο (γιατί ακόμα και να διατυμπανίζει κανείς το αντίθετο, άμα είναι ημιμαθής και μετριότητα το γνωρίζει κατά βάθος πολύ καλά), τόσο πιο μέτριους υποψηφίους θα επιλέξουν. Οι ανασφαλείς άνθρωποι δεν αρέσκονται στις προκλήσεις, ούτε ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για την πρόοδο που θα μπορούσε να επιφέρει στο χώρο εργασίας τους η συμβολή ενός νέου και ικανού ανθρώπου. Αυτό που βασικά τους ενδιαφέρει είναι να κρατήσουν τα πρωτεία, να παραμείνουν αυτοί για πάντα «οι βασιλείς», έστω κι αν το βασίλειό τους αποτελείται από μια πλειάδα αμαθών (και κάποιων ίσως έξυπνων ανθρώπων που για λόγους επιβίωσης καμώνονται τους αμαθείς).
Αυτά λοιπόν σκέφτομαι παρακολουθώντας την αντίδραση της ΟΕΛΜΕΚ στην απόφαση του Πανεπιστημίου Κύπρου να δεχθεί ως φοιτητές ένα ποσοστό υποψηφίων (3%) στη βάση των αποτελεσμάτων των εξετάσεων τους για τα GCE ή άλλων διεθνών εξετάσεων. Η οργάνωση των καθηγητών μέσης εκπαίδευσης αντιδρά, γιατί θεωρεί πως έτσι υποσκάπτεται το κύρος των παγκυπρίων εξετάσεων, δηλαδή του συστήματος αυτού διάχυσης και ελέγχου της γνώσης που στήνεται με πρωταγωνιστές τους ίδιους (είτε στα δημόσια σχολεία, είτε, κυρίως, στις επιχειρήσεις ιδιωτικών φροντιστηρίων που οι ίδιοι διευθύνουν). Πιστεύουν οι καθηγητές – και για να είμαστε ακριβείς, όχι όλοι οι καθηγητές, αλλά όσοι είναι εξουσιοδοτημένοι να μιλούν εκ μέρους της ΟΕΛΜΕΚ– πως οποιαδήποτε μορφή γνώσης ξεπερνά τα πλαίσια της δικής τους, είναι επιζήμια, όχι μόνο για τους μαθητές, αλλά ακόμη και για ολόκληρο το έθνος: Όσοι εισέρχονται με διεθνείς εξετάσεις στο πανεπιστήμιο, υποστηρίζουν, δεν κατέχουν την ελληνική γλώσσα τόσο καλά όσο οι υπόλοιποι, με κίνδυνο έτσι να αφελληνιστεί η ανώτατη παιδεία της χώρας!
Δύο είναι λοιπόν τα τινά: Α) Είτε οι θεματοφύλακες αυτοί της «σωστής γνώσης» και του ελληνισμού δεν ξέρουν πως η παιδεία έχει πλέον διεθνοποιηθεί, πως το πρώτο πτυχίο δεν αρκεί πια για να ξεχυθεί κανείς διεκδικητικά στην αγορά εργασίας, πως όσοι φοιτητές θέλουν να εξασκήσουν το επάγγελμα για το οποίο σπουδάζουν πρέπει πλέον να εκπονήσουν μεταπτυχιακά και διδακτορικά προγράμματα (κυρίως στο εξωτερικό) και πως για να το κάνουν αυτό θα πρέπει να γνωρίζουν τουλάχιστον άλλες δυο γλώσσες πέραν της ελληνικής· Β) Είτε οι καθηγητές τα γνωρίζουν καλά όλα αυτά, αλλά, θέλεις από πείσμα και στενοκεφαλιά, θέλεις από μια λανθασμένη ερμηνεία των ορίων του συνδικαλισμού, θέλεις ίσως από κάποιο ενδόμυχο φόβο μήπως η σημερινή γενιά μαθητών κάποτε τους «ξεπεράσει», προτιμούν να κρατούν τον πήχη της γνώσης στα συμβατικά για τη δική τους εποχή επίπεδα. Αλήθεια, διερωτηθήκατε ποτέ πόσες γλώσσες γνωρίζουν πέραν της ελληνικής όσοι προασπίζονται με τόσο πάθος την περιχαράκωση της ελληνοκεντρικής παιδείας;
Η κ. Κωνσταντίνα Ζάνου είναι διδάκτωρ ιστορίας.
«Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» (έκδοση Κύπρου), 24/5/2009, σ. 16
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)